Tag: hilobia

Izabako azken euskaldunak: Ubaldo Hualde

Ubaldo Hualde Martin (Uztarroze, 1871-Izaba, 1967-07-31) oso pertsonaia berezia izan zen. Hura izan zen Erronkaribarko euskararen azken hiztun osoetarik. Ongi ezagutzen zituen herri bateko eta besteko aldaerak, eta Koldo Mitxelena, Juan San Martin, Mariano eta Jose Estornes, Jose Mari Satrustegi, Ana Etxaide eta bestelako ikerlarien informatzailea eta laguntzailea izan zen, kantuak, esaerak eta hiztegia bilduz, baita idatziz ere. Askotan izabarrek Zuberoara laguntzeko eskatzen zioten, harremanetan euskara baliatu ahal izateko. Bitxikeria gisa, Ubaldo eta Prudentzio Hualde, Bidankozeko euskaldun eta Bonaparte printzearen informatzaile ezaguna, askazi urrunak ziren. Prudentzioren aita Ubaldoren aitonaren anaiaren semea zen.

Ubaldo ibarrarekiko pertsona arduratua zen. Hura izan genuen hango janzkera tradizionala egunero erabiltzen azkenetarikoa, eta gelditzen ziren azken jantziak gorde eta berriak egiteari ekin ziona, patroiak egiteko Madrilera jo behar izan bazuen ere. Izabako alkate ere izan zen, eta gerra denboretan hainbat salbatu zituen heriotzetik. Ubaldo izan zen, gainera, Idoiako baselizako patronatuaren azken burua.

Izabako Esandi etxea

Uztarrozeko Gregorio (Sanz, gaur egun) etxekoa izanik ere, 1899ko apirilaren 17an Inocencia Anaut Esandirekin ezkondu zen Izabako Esandi etxera eta han bizi, hil arte. Gaur egun etxe horretan haren bilobak, Fernando Hualde ikerlari eta biltzaileak, objektu etnografikoen bilduma ederra du. Etxea Burgiberria auzoan dago.

Ubaldo Hualderen hilobia

Ubaldo Izabako hilerrian datza, emaztearekin eta alabarekin batera. Hobia aurkitzeko, hilerrian sartu (Uztarrozeko bidean, zerrategi baten atzean), eta ezker aldera joko dugu.

Gehiago jakiteko:


Martzelino Garde Zarrakaztelun: sortetxea eta hilobia

Iturria: Zarrakaztelu.eus

Martzelino Garde Villafranca (Zarrakaztelu, 1925/10/02-Iruñea, 1990/05/06) apez euskaltzale nekaezina izan zen: beti omen zebilen euskaldunek euskara erabil zezaten indar egiten, baita apezen artean ere. Sorterrian hasi zen euskara ikasten baina Uztarrozen aritu zenean hango euskara landu, eta Erronkaribarko mintzoan poema ugari idatzi eta argitaratu zituen. Lehena El Pensamiento Navarron, 1954an. Euzko Gogoa eta Agur bezalako aldizkarietan ere aritu zen. 60ko hamarkadan Iruñeko ikastolen sorreran parte hartu zuen. 1973an, Pedro Diez de Ultzurrunek dimisioa aurkeztean, Nafarroako Diputazioaren Príncipe de Viana aldizkariaren euskarazko gehigarriaren ardura hartu zuen, baita Diario de Navarraren “Nafar izkuntza” atalarena ere, Irigaraik eta Satrustegik uko egin ziotenean. Euskaltzaindiak 1964 kide urgazle izendatu zuen, baina euskara batuari buruz zuen iritzia dela eta, Euskerazaintzatik hurbilago ibili izan zen.

Sortetxea Zarrakazteluko Aragoi etorbidearen 10.ean dago. Bertan oroigarri hau ikus daiteke, Zirika elkarteak eskainia:

MARCELINO GARDE VILLAFRANCA / EUSKALTZALEARI -1925 – 1990 / POR SU DEDICACION A NUESTRA LENGUA / EL EUSKARA / ZARRAKAZTELU 97-1-4 C.S.C ZIRIKA

Oroigarria 1990n Euskerazaintzak eskainitakoaren ordez paratu zen, hura paratu eta berehala desagertu baitzen. Hona zaharraren argazkia:

Iturria: Zarrakaztelu.eus

GARDE VILLAFRANCA. MARCELINO / APAIZA-SACERDOTE / CARCASTILLO 2-10-1925 + 6-5-1990 / AMANTE Y ESTUDIOSO DE NAVARRA / DEFENSOR Y MARTIR DEL EUSKERA / GORATZARREA-HOMENAJE 22-9-1990 / EUSKERAZAINTZA, ERRI-AKADEMIA DEL EUSKERA

Arripodasen apaiz zebilela hil zen Iruñean, baina gorpua sorterrian ehortzi zuten. Hilarri zahar bat dago Garderen hilobian, berak Bardean aurkitu bide zuena. Hobia aurkitzeko, hilerrian sartu, erdiraino joan eta ezker aldera joko dugu. Hilobian GARDE VILLAFRANCA ikus dezakegu idatzirik, bi lauburu, eta hostia bat. Harlauzan San Migel goiaingeruaren irudia dago, eta bi esaldi: GOYAN BEGO eta LA VERDAD OS HARA LIBRES.

Bihoakio nire esker ona Marcos Perez Abendañori, lekuak aurkitzeko emandako laguntzagatik.

     Gehiago jakiteko:


Jose Mari Satrustegi euskalaria Arruazun

Satrustegi eta Barandiaran 1975ean

Jose Mari Satrustegi Zubeldia (Arruazu, 1930/11/30-Iruñea, 2003/03/27), ikerlari, etnografo, euskalari, apez eta euskaltzain osoa izan zen.

Lan ugari argitaratu zituen eta euskarari doakionez, euskal testu zaharrak biltzen eta ezagutzera ematen lan eskerga egin zuen, baita onomastikaren alorrean ere, eta Euskaltzaindian, euskara batuaren lehen urratsetan. Gainera, Nafarroan euskara gal ez zedin ere gogotsu egin zuen lan Nafarroako Diputazioko Vianako Printzea instituzioaren Euskara Sustatzeko Sailetik, baita apez egon zen herrietan ere. Literaturaren alorrean ere zenbait lantxo, kritika eta itzulpen egin zituen. Hari zor zaizkio, bestalde, Nafarroako Gobernuak argitaratzen dituen Fontes Linguae Vasconum: studia et documenta eta Cuadernos de Etnología y Etnografía de Navarra aldizkarien sorrera. Lehenaren zuzendari izan zen urte luzez, eta artikulu anitz eman zituen argitara bertan.

Arruazun Satrustegirekin lotutako zenbait leku daude:

Satrustegiren sortetxea: Kuartelea, Karrika Nagusiko 17.ean

Bizitokia, erretiratu zenetik zendu zen arte: Milikonea, Karrika Nagusiko 18.ean.

Hilobia, Arruazuko hilerrian, Ekialdeko murruaren kontra.

JOSEMARI / SATRVSTEGI / ZUBELDIA / APAIZ ETA / EVSKALTZAINA / 1930-2003

 

Haren omenez egindako harria, Karrika Nagusian, sortetxearen ondoan.

JOSE MARIA / SARUSTEGI ZUBELDIA / (1930-2003) / seme kutun, apez eta euskaltzainari / ARRUAZU / zure herriak

 

Gehiago jakiteko:

 

 


Bidarteko apezaren hilobia

Bidarteko Andre Mariaren elizan badira euskarazko idazkunak dituzten bi hilobi zahar bederen. Bat dagoeneko agertu da Euskargazkin (ikusi). Bestea, hauxe. Apezaren hilobia. Baliteke, halere, pertsona batena baino, etxe batena izatea; Apezarena edo Apezetxea. Lauza elizaren atarian dago, eta hala dio:

APEÇA D[A] / HEMEN
Apeza da hemen.

Izan aditza (da) balio estatiboarekin ageri zaigu (= dago). Aipagarri, bestalde, egun galzorian dagoen hasperena ageri dela oraindik (hemen).


Azkaineko elizako hilarri ezkutuak

Azkainen hilobi zahar ugari daude Andredena Mariaren eliza barneko zoruan. Euskarazko idazkunak dituztenak ere ez dira gutxi; beste herrietan baino gehiago, esanen nuke. Baina zoritxarrez, egoera onean kontserbatzen diren arren, gehienak elizako bankuek estaltzen dituzte, eta horri tenpluaren barneko iluntasuna gehitzen badiogu, ezinezkoa da hilobiek diotena irakurtzea. Merezi luke, dudarik gabe, banku guztiak mugitzea eta horiek denak behar bezala dokumentatzea, dagoeneko egin ez bada. Zer ez ote banku horien azpian gure zain!

Hobekien ikusten den harlauzak Azkain Errotako hilobiak edo jarlekuak zein diren zehazten du. Sasoi batean, familiei euren etxearen hobien gaineko espazioa zegokien meza entzuteko; bertan jarri behar zituzten euren jarlekuak, eta liskar ugari izaten ziren inork ez zegokion lekua okupatzen zuenean. Lauza aldarearen pare-parean dago, eta hala dio:

CETHAB / ERENECO / THONB / ATIC HU / NARAIN / OCOACA / SCAINER / ROTACO / AC DIRA
Zethabereneko thonbatik hunarainokoak Azkain Errotakoak dira

Gainerako hobien argazki hoberik ezin atera dezakedan bitartean, Colasek bere liburuan jasotako batzuk emanen ditut.

MIGVEL D / ETCHEVERZ LAROCHORE / NEQVO S / EPVLTVRA DA HAV 1692 / EGVINA
Miguel D’Etxeberz Laroxoreneko sepultura da hau. Egina 1692.

Ameriketara joandakoak “Indiano” izendatzeko ohitura aspaldikoa da, eta ohore handiko izendapena dirudi.

HAV DA / THOMBA MIGVEL D ARRAIOAGA / AZCAINGO / INDIANO IAVNARENA HILLA / OCTOB / REREN / 22 + 1651
Hau da thonba Miguel D’Arraioaga Azkaingo indiano jaunarena. Hila oktobreren 22, 1651.

Migelenea etxeko hobia dugu ondokoa:

MIGELENECO / THOMBA
Migeleneko thonba

Colasek bere liburuan jaso ez zituen batzuk ere aurkitu nituen, baina badirateke gehiago ere. Ezin izan ditut beti behar bezala eta osorik irakurri.

Hau XIX. mendekoa:

ROBERT / PETIT  / CHANGO / RENECO / YAUNA / HILLA / 1836
Robert Petit, Xangoreneko jauna, hila 1836.

Beste batzuen zatiak baino ez ditut bildu.

CO IAR / TOQ / V[I]A
…ko jartokia

edo beste hau:

HAV DA TOM / BA
hau da tomba…

 

*     *      *

Herskari hasperendunak (<th>) erruz ageri dira testuetan, baita o > u bilakabidea ere, erakusleetan ohi bezala (hunerainokoak).1651ko hilobiak erakusten digu oraindik ez dela Azkaine izenean berrinterpretaziorik gertatu (Azkain-en > Azkaine-n), eta Azkain da orainik izena (Azkaingo, eta ez Azkaineko). bestalde, <i> ondoko <l> palatalizatu egiten da eta <ll> bilakatu (hilla). Hilbobi batzuetan, kasu inesiboa (-ean) falta zaio urteari, baina ohikoa da hori frantsesez idatzitako hilobietan ere (fait + urtea), eta egitura horretatik kalkatua da, segur aski. Hilobi batean jartoki dugu, eta ez ohikoa den jarleku.

 


Arantzaditarren hilobia

 

Iruñeko San Jose hilerrian dago, Biritxitun. Familia aristokratikoa da arantzaditarrena eta sona handiko jendea datza bertan (ikusi hemen leinuko kideen berri), horietako batzuk ideologia abertzaleko politikari izandakoak. Bertan dautza, besteak beste, Iñigo Arantzadi markes, akademiko eta ikerlaria, Koldo Chamorro argazkilaria, Juana Irujo ikurriñaren aurrekari izandako bandera (aranatarrek Café Iruñan diseinatutakoa) josi zuena, edo haren seme Manuel Arantzadi politikari eta argitaratzailea, Eusko Ikaskuntzaren sortzailea.

Estanislao Arantzadi, Javier Ziga pintorearen eskutik

Guri Juanaren senar eta Manuelen aita Estanislao Arantzadi Izkue (Lizarra,  1841/05/07-Oñati, 1918/09/16) aipatzea interesatzen zaigu, euskararen alorrean egindako lanagatik. Asociación Euskara de Navarraren sortzaile izan zen eta  zuzendari ere bai 1878an. Euskara berpizteko euskaldunen batzar bat egitea ere proposatu zuen, zaharrak eta gazteak bilduko zituena, baita euskara hezkuntzan sartzea ere. 1901ean ortografia finkatzeko Eskualtzaleen Biltzarrak deitu Hendaiako biltzarrean ere izan zen. Oñatin hil zen, Eusko Ikaskuntzaren sorreraren biltzarrera joan zenean.

Bertan datza Jesus Arantzadi Irujo ere (Iruñea, 1888(01/15-Iruñea, 1940/03/08). Iruñeko Maisu Eskolan Diputazioak sortutako euskara katedra lortu zuen 1922an.

Ez dut mapan hilobia kokatzerik izan.

Gehiago jakiteko:


Jon Mirande idazlearen hilobia

Jon Mirande Aiphasorho (Paris, 1925/11/10-Paris, 1972/12/28) idazlea Thiaisko hilerriko hobi honetan datza.

Mirande idazle oparo bezain heterodoxoa izan zen. Igela aldizkaria sortu zuen beste batzuekin batera, eta Haur besoetakoa lan polemikoa ere argitara eman zuen. Olerkigintzan nabarmendu zen, baita itzulpengintzan ere, Baudelaireren Zithal liliak eta Poeren Bela itzuli zituen, besteak beste.

Gizon poliglota eta eruditoa bere pentsakerak sasoiko abertzaltasun kristauarekin talka egin zuen maiz, eta ate zenbait ere itxi zizkion horrek. Azkenik, depresioak jota, bere burua hil zuen.

Thiaisko kanposantuko pertsonaia ezagunen zerrendan ageri da Mirande, eta horri esker erraz jakin daiteke bere hilobia 14. dibisioan, 12. lerroan dagoela, eta 37.a dela. Dena den, dibisioak planoan markatuak badaude ere, lerroak eta hobiak ez daude zenbatuak eta horrek oztopatzen du bilaketa; are gehiago, hobiaren egoera ikusita: huntzak jana eta hilarria kasik ezabatua. Denbora behar izan nuen aurkitzeko. Hala ere, behin aurkituta, dibisio horretan huntzaz estalia dagoen bakanetakoa da. Ailegatzeko modu hoberena Avenue du Nord-etik 14. dibisioan sartzen den atakatik sartzea da. Behin sartuta, bidexkan aurrera egin eta berehala gure ezker aldean ikusiko dugu. Beste bi izenekin batera, harlauzak hau dio: Mr Jean Mirande 1925-1972.

Ni izan nintzenean norbaitek bere nobelaren ale bat utzia zuen han, ordurako denborak eta aroak higatua.

Gehiago jakiteko:


Xalbador bertsolariaren hilobia

Iturria: Wikipedia

Urepeleko Xalbadorreneko hilobo honetan datza Fernando Aire Etxart “Xalbador” (Urepele, 1920/06/19-1976/11/07) bertsolari ezaguna. Plaza eta txapelketa askotan ibilia, zenbait idazlan ere utzi zizkigun. Ezagunena Odolaren mintzoa liburua da. Euskaltzain ohorezko ere izandatu zuten.

Hilerria elizaren alboan dago eta ez da handia. Erdialdean aurkitzen da hilobia.


  • Iruzkin berriak

  • Kategoriak

  • Copyright © 1996-2010 Euskargazki. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu