Jean Elizalde “Zerbitzari” idazlearen sortetxea

Malo baita

Azkaineko etxe honetan sortu zen Jean Elizalde Salaberri “Zerbitzari” (Azkaine, 1883/08/29-Gerezieta, 1961/05/05). Larresoron hasi zituen apaiz ikasketak eta gero Biarnon. Hainbat herritan egon zen apaiz, eta goiz piztu zitzaion idazteko grina. Oso idazle polifazetikoa izan zen eta obra zabala du: prosa, poesia, antzerkia, itzulpengintza eta kazetaritza jorratu zituen, Eskualduna eta Eskualdun Ona bezalako agerkarietan lehenik, eta Gure Herrian gero. Lehen Mundu Gerlaz idatzi kronika ezaguna da.

Testu franko euskaratu zituen, erlijiosoak batez ere, Ichtorio Saindua kasu, edo Banhar deitu salbaiak (1936). Atsotitz mordoa ere bildu zuen eta antzerkigitzan ere ibili zen, Gaxuxa edo Mikolas bezalako obrekin, besteak beste. Haurrendako ere idazten zuen beste batzuekin batera sortu zuen Herria aldizkarian, eta poesia ere egin zuen, abertzaletasuna eta erbestea eta ohiturak bezalako gaiak ikutuz.

Euskaltzain urgazle izendatu ondoren, 1930ean oso bilakatu zen.

malo

Etxea, Malo baita edo Itzala izenez ezaguna, erraza da aurkitzen. Plazara begira jartzen bagara, eliza eskuinetara izanen dugu eta frontoia ezkerretara. Frontoiaren paretaren atzetik jeisten den bidea hartu baino ez dugu, eta aldaparen amaieran, ezkerretara, ikusiko dugu etxea. Ataburuan oroigarri bat du: “Jean ELISSALDE / “ZERBITZARI” / ESKUALZALEA / 1883-1961″
elizaldeoroigarri

Gehiago jakiteko:


Jean-Pierre Duvoisin idazlearen hilobia

Duvoisin hobia

Hemen dago ehortzirik Jean-Pierre Duvoisin (Ainhoa, 1810/05/15-Ziburu, 1891/01/30). Familia oneko idazle honek Larresoroko apaizgaitegian egin zituen ikasketak baina ez apaizteko: aduanako mugazain bukatu zuen. Herriz herri ibili zen bere lanean, baina ezaguna baldin bada, idazle oparoa izan zelako da.

Artikuluak idazten zituen prentsan eta orduan aski esanguratsu ziren Antoine d’Abbadie edo Augustin Chahorekin elkartrukatutako gutunak ere gordetzen dira. Horiekiko harremanari esker ezagutu zuen Louis-Lucien Bonaparte printzea eta harentzako aritu zen gogor lanean. Hori horrela, itzulpen franko egin zituen, baina baita bereak diren lanak ere. Bereak dira, esaterako, berandu argitaratutako Baigorriko zazpi liliak (1832) edo 1858ko Laborantzako liburua. Itzulpenak ugari dira eta bere lumak euskaratutako idazleen artean ditugu Cervantes, Fénelon edo Demostenes besteak beste. Euskarazko lan zenbait lapurdiko euskarara ekarri zituen, Bonaparteren aginduz zenbaitetan, baina honen manurik garrantzitsuena, dudarik gabe, Bibliaren lapurterazko itzulpena da, bi Testamentuena, eta Duvoisinek agindua bete zuen: atalka argitaratu zuen Bonapartek 1859 eta 1865 bitartean Londresen, Bible Saindua edo testament zahar eta berria, egun arte ereduzko itzulpena dena.

Duvoisin

Hilobia Ezpeletako hilerrian dago, eliza inguruan. Hilerria epistolako aldetik gurutzatzen badugu, elizaren abside ondora ailegatu bezain laster aurkituko dugu hobia, lehen Miss Frantzia izandako Agnès Soureten ehortz-lekutik gertu. Hainbat pertsona daude hor ehortzirik, Duvoisinen ama eta senideak batez ere. Hilobiak, gureari dagokionean, hala dio xume: “Jean Pierre Duvoisin / Homme de Lettres / décédé le 30 1 1891”.

Gehiago jakiteko:


Jean Hiriart-Urruti idazlearen sortetxea

Joanesederra 1

Jean Hiriart-Urruti (Hazparne, 1859/01/30-Baiona, 1915/11/04), Hazparneko Joanesederraenea izeneko etxe honetan munduratu zen.

“Manex” aitzindaria dugu euskal kazetaritzan. Lapurdin bertan erlijio-ikasketak egin zituen, 1881ean apaiztu zen eta hainbat urtez hizkuntza klasiko zein modernoak irakatsi zituen Larresoroko seminarioan. 1907an Baionako katedraleko kalonje Gratien Adema “Zaldubi” hil zenean, hazpandarrak hartu zuen bere lekua.

hiriart urruty

Hiriart-Urruti XIX. mendearen amaierako eta XX.aren hasierako euskal kazetaria dugu, garai hartan erlijioaren eta gizarte tradizionalaren gertatutako aldaketez jardun zuena, baita haserre biziz jardun ere (gorri eta xurien arteko gatazkak puri-purian zeuden eta elizarentzat garai latza izan zen, estatuak eskumenak eta indarra kentzen jarraitu baitzuen. Hazpandarraren izena Eskualduna astekariarekin (8.000 harpidedun zituen 1908an eta, nagusiki, laborarien artean zabaltzen zen) dago lotuta ezinbestean: argitalpenaren zuzendari izateaz gain, artikulu nagusiak eta hainbat testu idatzi zituen hogeita bost urtez. Bizimodu tradizionalaren ohiko elementuen (erlijioa, familia-eredu klasikoa, euskara, etab.) defendatzaile sutsua izan zen, baina bere burua ez zuen abertzaletzat. Are gehiago, Frantzia aldarrikatu zuen bere aberri gisa eta sasoiko frantziar armadaren jardunaren eta politika inperialisten alde egin zuen.

Hiriart-Urrutik ez zuen libururik idatzi, baina XX. mendean zehar zenbait bildumatan bildu ziren bere kazeta-lan eta bestelako testuak: Lafittek Zer eta zer (1944), Mintzaira, aurpegia, gizon! (1971) eta Zezenak errepublikan (1972) bildumak prestatu zituen. 1995ean Iñaki Caminok Gontzetarik jalgiaraziak antologia berria prestatu zuen Klasikoak bildumarako, eta 2004an kaleratu zuen Xabier Altzibarrek orain arteko bilduma mardulena: Ni kazeta-egilea naiz. Artikulu, berri, istorio. Euskarazko kazetaritzaren oinarriak ezarri zituen Hiriart-Urrutik bere lanetan. Kanpoko ereduez gain (Venillot, Saint-Beuve, La Bruyère, Bossuet, etab.), euskal prosalari zaharrak (Axular, Oihenart) eta garaikideak (Elizanburu, Duvoisin, Ithurri) ere ezagutzen zituen, eta horiengandik edanda lortu zuen bere idazkera landua. Estiloari dagokionez, zehaztasuna, dotorezia eta indarra (haserre-kutsukoa sarritan) aipa daitezke. Ondoko hamarkadetako kazeta-egile eta prosalarien aitzindari izan zen.

Joanesederra 2

Sortetxea Hazparneko Hazketa auzoan dago. Herritik abiatuta D21 errepidea hartuko dugu Beskoitzerantz, Hazketara. Lehen errotondatik aurrera segituko dugu eta ezkerretara segituan aurkituko dugu bide bazterrean gelditzeko sargune bat. Hor autoa utzi eta oinez aldapa gora egin behar da langa pasatuta. Muinoan ageriko zaigu Joanesederraenea. Errazagoa da kokapen zehatza mapan ikustea.

Mila esker Aziti Bihia euskal filologo gazteen ekarte jaioberriari, bidaide bikainak izan baitira!
Sarrera honetan Eneko Zuloagak idatzi du testua.

Gehiago jakiteko:


Nikolas Ormaetxea “Orixe” idazlearen hilobia


orixe hilobia

Hemen datza Nikolas Ormaetxea Pellejero “Orixe” (Orexa, 1888/12/06-Añorga, 1961/08/09) idazlea. Fraile izateko ikasketak hasi zituen baina bide hori uztera behartua izan zen eta erbestea ezagutu zuen Espainiako gerra zibilaren ondoren. Euskaltzain ere izan zen 1959tik eta harreman gorabeheratsuak izan zituen, Krutwig, Zaitegi, Azkue, Mitxelena eta beste batzuekin.

Euskal Pizkundea deitu deneko idazlerik oparoenetarikoa eta azkarrenetarikoa izan da: filosofiaz, teologiaz, literaturaz eta hizkuntzalaritzaz aritu zen saiakera-egile, RIEV eta beste aldizkarietan idatzi zuen, eta genero desberdinak landu. Itzulpenak ere egin zituen, baina poesia epiko eta lirikoengatik da bereziki ezagun. Hor dira 1934an idatzitako Barne-muinetan liburua edo 1935ean egindako Euskaldunak ezaguna.

orixe

Ez zuten hasieratik hor ehortzi, baina gaur egun Orexako hilerrian dago Orixe. Hilerri txikia da eta erraz ikusten da hobia. Barne-muinetan liburutik ateratako “Zeru-argi” olerkitik ateratako pasarte hau du zizelkaturik: “Agur-fede-lurrean-nuen-itsu-mutil / zuri-esker-leizean-ez-nun-egin-amil“.

Informazio gehiago:


Louis-Lucien Bonaparte printzearen hilobia


Bonaparte atzetik_01

Panteoi honetan datza Louis-Lucien Bonaparte Bleschamp (Thorngrove etxea, Grimley (Worcestershire), Britania Handia, 04/01/1813-Fano, Italia, 03/11/1891).

Louis-Lucien Bonaparte_01

Familia aristokratiko bateko kide, Lucien Bonaparteren semea zen, eta Napoleon I.aren iloba. Horrek politikarako sarbidea ahalbidetu zion eta baita ikerketara dedikatzeko aukera. Euskalaritzan famatua da euskararen dialektuen gainea egindako ikerketengatik. Esan daiteke dialektologia helburu zuen lehen lan zientifikoen egilea dela. Oso lan sistematikoak burutu zituen, itzulpenak enkargatu, datu eta testu andanak bildu, mezenas eta argitaratzaile lanak egin, etab. Bilketa horiek oso famatuak egin diren euskalkien mapak (1,2) burutzeko oinarria izan ziren. Esan beharra da Bonaparteren euskalkien sailkapenak oraindik balioa duela euskalarien artean eta azken sailkapen eta mapen oinarri sendoa ere badela. Gainera, orduan euskarak zuen hedaduraren erakusgarri ona dira bere lanak.

Bonaparte bazterretik_01

Panteoia Londresko St. Mary hilerri katolikoan dago, St. Mary kaperaren ondoan, Kensal Green auzoan. Panteoian Louis-Lucien Bonaparteren bestelako senideak ere daude ehortziak, halanola Louis-Clovis semea eta Clémence bigarren emaztea. Hobia zinez gaizki kontserbatua dago eta idatzirik zer dakarren jakitea ez da erraza. edozein kasutan, horra traskribapen saiakera: “(…) in this sarcophagus rests / H Homme Prince Louis Lucien Bonaparte / of the grand (…) of the Legion of Honour and doctor of (…) / son of / Lucien Bonaparte / the most distinguished brother of Napoleon I and first prince(?) / early life a student of chemistry and until his old age devote / born at Thorngrove near Worcester 4th january 1813 / died at Fano in the march of Ancona Italy 3rd nov[ember 1891] (…)” Semearen hobian aipatzen da Luis Luziano filologoa zela.

Bonaparte aurretik_01

Hilobia aurkitzeko St. Mary hilerrira joko dugu. Kontuz ibili behar da ez okertzeko, itsatsirik dagoelako Kensal Green kanposantua, baina ezin da batetik bestera pasa, kontrako atetik sartuz gero. Kanposantuko St. Mary kapera eta bulegoak bizkar utzita aurrez aurre izanen dugu hobia, zuhaitz batzuen eta panteoi batzuen artean.

Azkenik, esker zorretan naiz bidaide izan ditudan Mikel Fernández eta Borja Ariztimuñorekin, horrelako abenturetan batere kexatu gabe sartzen baitira nirekin batera.

Informazio gehiago:

1 Comment more...

Manuel Larramendi euskalariaren sortetxea



Etxea aurretik

Garagorri izeneko Andoaingo baserri honetan jaio zen Manuel Garagorri Larramendi (Andoain, 1690/12/25- LoiolaAzpeitia, 1766/01/29). Jesuslagun honek amaren abizena erabili izan zuen beti.

Formakuntza sendoa izan zuen eta franko bidaiatu zuen. Mariana Neoburgokoaren konfesore izatera iritsi zen, baina bere lanak euskararako zaizkigu bereziki interesgarriak. Hizkuntza honek izan duen apologiagilerik garrantzitsuena da ezbairik gabe. Foruen defentsan eta euskara gainontzeko hizkuntzen pare jartzeko izandako eztabaiden fruitu hainbat lan argitaratu zituen. Euskararen alorrean, Larramendik atondu zituen hizkuntza moderno batek garai hartan izan behar zituen hiru zutabeak: apologia, euskararen aitzinatasuna eta perfekzioa frogatzera zihoana, De la antigüedad y universalidad del bascuenze (1728); gramatika, El impossible vencido (1729), euskarak, gainontzeko hizkuntzek bezala, arau eta erregela ordenatu eta perfektuak zituela, frogatuko zuena, hots, ez zela kaotikoa eta Jainkoak sortua zela; azkenik, euskal hiztegia, Diccionario trilingüe (1745) Espainiako Akademiaren hiztegia, hizkuntzaren modernitatearen eredu, euskarara itzultzea posible zela frogatzea bilatzen zuena. Haren obrak, hiztegia batez ere, zedarri izan dira euskal testuetan, autoreengan gaur egungo euskaran ere ikus daitekeen eragin handia izan zutelako.

larramendi_01

Larramendiri erderaz idatzi izana eta euskararen arauak gehiegi bortxatu izana leporatu izan zaio, baina gerora, Urgellen lanei esker batez ere, ikuspegi hori aldatu da. Larramendiren obrak erdaldunei zuzenduak ziren; haiekin eztabaidatzea zuen xede. Bestalde, euskara modernizatzeko saiakera horrek, segur aski, ondoko betse autore franko euskaraz idaztera animatu zituen.

Etxea saihetsetik

Baserria aurkitzea ez da erraza. Herri kaskotik ateratzeko La Salle etorbidea hartuko dugu gora eta Leizotz auzoan sartuko gara. Etxe bat eskuin utzita, eskuinetara sartuko gara lehendabiziko bidegurutzean. Bide hori segitu behar dugu gainontzeko bidegurutze eta seinaleei muzin eginez, eta pare bat kilometro kurrituta aurkituko dugu baserria, parez pare ikuilua duena. Leizotz auzoko 16. zenbakia du.

oroigarria

Aurrealdeak armarri bat du eta oroigarri bat: “JHS / eche onetan 1690ko eguerri egunean jayo zan / aita jesuita done ta jakintsu Manuel Larra- / mendi ta Garagorri, joan dan eunkian fede / ta Euskal-Erri guziaren ta onen izkera, oitur- /on ta zorionerako iñork baño geyago 40 urtean / egiñ zubena. Loyolatik zeruratu zan 1766an”.

Omenaldia

Baserrira ailegatzean Larramendiren jaiotzaren III. mendeurrenean jarri zioten eskultura dago.

Gehiago jakiteko:        


Joan Inazio Iztueta idazle eta dantza-maisuaren sortetxea

Iztueta sortetxea 2

Iztuetaenea edo Kapagindegi / Kanpandegi izenez ezaguna den Zaldibiako etxe honetan jaio zen Joan Inazio Iztueta Etxeberria (Zaldibia, 1767/11/29-Zaldibia, 1845/8/18).

Iztueta sortetxea 1

Oso ezaguna da Gipuzkoako dantzen gainean egindako biltze, irakaste eta arautze lanengatik; gaur egunean bere ekarpenaren eragina nabarmena da horretan. Horrezaz gain, aurreko gaiekin, antropologiarekin eta historiarekin lotutako testuak ere utzi dizkigu, euskaraz gehienak. Famatuena, Guipuzcoaco dantza gogoangarrien condaira edo historia liburua, 1824an atera zen lehen aldiz. Guipuzcoaco provinciaren condaira edo historia 1847an, hil ondoan atera zen. Horrekin batera, bere eskuizkribu, gutun eta olerkiak ere gorde dira eta gehienak egilea hil ondoan argitaratu izan dira. Olerkirik ezagunena emazte Kontxesiri egindakoa da.

Zaldibian plaza bat du bere izenean eta bertan dagoen oroigarriak hala dio: “Juan Ignacio Iztueta-koari / Zaldibi-ko eŕily: “Times New Roman””>new”>iak bere eriotzaren eun urte / buruan eskeintzen dion oroigaria, leku au / “Plaza Iztueta” izendatuaz. / Zaldibin 1945 garengo uriaren 7an”.

Iztueta plaza_01

Hortik oso gertu dago jaiotetxea. Plaza herria erditik zeharkatzen duen Santa Fe kaleko 88.ean bertan dago. Oroigarri hau gure bizkarrean utzita, plazatxoan sartuko gara errepidea zeharkatuta eta bertan dagoen etxearen atzean justu aurkituko dugu Iztuetaenea.

Etxeak bi oroigarri ditu, fatxada banatan. Batek honakoa dio: “Juan Ignacio iztueta / “Guipuzkoako Dantzak” liburua egin zuanari / 1824-26 Eusko Ikaskuntzak 1929″.

EI Iztueta oroigarria

Sarrera nagusiaren ataburuan, ordea, beste hau dago: Goizaldi / Donostiko / euskal ere / siaren eŕi- / erti taldeak // Iztueta’r / Juan Ignazio’ri / Gipuzkoa’ko / dantzen irakas / le ta eragile // Azaroa’ren 29’an 1767-1967 oroi-omen jaia”.

Iztueta oroigarria 2

Informazio gehiago:


Olaso dorrea. Telesforo Monzon idazlearen sortetxea

Olaso 1

Aurreko sarreran Telesforo Monzón Ortiz de Urruela (Bergara, 1904/12/01-Baiona, 1981/03/09) idazlearen hilobia ekarri genuen: oraingoan bere sortetxea. Familia aristokratiko bateko semea zen eta Olaso deritzon Bergarako dorretxe honetan etorri zen mundura.

 

Olaso 2

XVI. mendean eraiki zen eta gerora moldaketak jasan ditu. Fundazio baten egoitza da eta Georges Lacombe hizkuntzalariaren ondare bibliografikoa jasotzen zuen, Monzonek erosi zuenetik. Euskaltzaindiak ondare hori katalogatu eta Bilboko egoitzara eraman zuen. Berriki Jakiunde akademiaren egoitza ofizial ere izendatu dute.

Olaso 3

Dorretxea Bergarako hiribilduan bertan dago, San Pedro kaleko 2.ean, izen bereko elizaren ondoan eta plazatik oso gertu.

Informazio gehiago:


Telesforo Monzon idazlearen hilobia


Telesforo Monzon hilobia

Bergarako kanposantuan, familiaren panteoian datza ehortzirik Telesforo Monzón Ortiz de Urruela (Bergara, 1904/12/01-Baiona, 1981/03/09).

Familia aristokratiko batean sortua, horrek hain segur Madrilen ikasteko ateak zabaldu zizkion eta gerora politikan sartzekoak. Bereziki ezaguna da abertzaletasunaren barnean egindako bide politikoagatik. Horrezaz gain, euskalaritzari buruzko blog honetan ere badu lekurik, idazle gisa ere izan baitzuen bere eragina: esango nuke idazkeraren kalitateagatik baino, jorratutako gaiengatik izan zela ezagun. Prosa, poesia eta antzerkia landu zituen eta gai abertzaleko bere poema zenbait biziki ezagunak bilakatu dira, garaiko eta geroko kantariek frankotan abestu baitituzte; hor dira, besteak beste, Itziarren semea, Lepoan hartu eta segi aurrera edo Batasuna. Esango nuke 1947ko Gudarien Egiñak dela bere idazlanik ezagunena. Hizlari eta kazetetan idazle ere ibili zen. 1966an euskaltzain urgazle izendatu zuen Euskaltzaindiak.

Telesforo Monzon

Esan bezala, hilobia Bergarako hilerrian bertan dago. Matxiategi kaleko aparkalekuan autoa utzita, ekialdera begira dagoen ate nagusitik sartuko gara. Ezkerrera jo eta hegoaldeko murruaren kontra, Boni Laskurain karrikara ematen duena hain zuzen, berehala ikusiko dugu panteoia, familiaren armarria daramana, “Olaso y Monzon” iazkiarekin batera.

Informazio gehiago:


Nafarroako akitaniar inskripzioak



ummezahar1

Koldo Mitxelenak eman zion forma Akitaniera deitu izan den hizkuntzari eta Joaquin Gorrochateguiren ikerketetek osatu zituzten lehen ekarpen hauek. Akitaniar inskripzioak gutxi gora behera Garona ibaitik Soriaraino aurkitzen ahal ditugu. Kristo ondorengo lehen mendeetako latinez idatzitako testuen barnean agertzen dira akitanierazko hitz hauek eta erromatarrak ailegatu aurreko hizkuntza baten sustratuaren adibide dira. Geratu zaizkigun inskripzioetan jainko eta pertsona izenak ageri dira batez ere, esan bezala, testu latindarren barnean. Normalean harrizko aldareetan zizelkaturik ageri dira. Euskararendako duten interesa handia da, akitanieraren eta euskararen artean antzekotasun sistematiko eta sakonak agertu baitira.

ummezahar2

Nafarroan ere agertu dira testu latindarretan txertatutako izen akitaniarrak eta gaurkoan Nafarroako Museoan (Iruñean) gordetzen diren biren argazkiak jaso ditugu. Lehendabizikoa Lergan agertu zen eta hala dio:

VM.ME.SA.HARFI[lius]
NAR.HVN.GE.SI.A.BI
SVN.HA.RI.FI.LIO
ANN.XXXV.T.P.S.S.

 ummezahar3

Beltzez markaturik dira akitaniar izenak. Lehendabizikoan ume zahar-rekin lot daitekeen zerbait dugu eta ondoren bi izen: Narhungesi eta Abisunhari. Mitxelenak proposatzen duen itzulpena, horrelako zerbait litzateke: ‘Seme gehiena, Narhungesi, Abisunhariren semea’. Hasperenaren (h) prensentziak izen hauen interpretazio iberikoaren kontra egiten du, iberieraz ez baitago hasperenik.

selatse

Bigarren harrian I(unius) GERM ANUS S(T)ELA(T)SE V(otum) S(olvit) L(ibens) M(erito) irakur daiteke. ‘Iunius Germanusek S(t)ela(t)seri. Bere botua pozik bete zuen’. Jainko izen hau inskripzio gehiagotan ere ageri da, Barbarin herrian.

Horiek eta gehiago, eana bezala, Nafarroako Museoan dira ikusgai.

Gehiago jakiteko:

 


  • Kategoriak

  • Copyright © 1996-2010 Euskargazki. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu