Azkaineko elizako hilarri ezkutuak

Azkainen hilobi zahar ugari daude Andredena Mariaren eliza barneko zoruan. Euskarazko idazkunak dituztenak ere ez dira gutxi; beste herrietan baino gehiago, esanen nuke. Baina zoritxarrez, egoera onean kontserbatzen diren arren, gehienak elizako bankuek estaltzen dituzte, eta horri tenpluaren barneko iluntasuna gehitzen badiogu, ezinezkoa da hilobiek diotena irakurtzea. Merezi luke, dudarik gabe, banku guztiak mugitzea eta horiek denak behar bezala dokumentatzea, dagoeneko egin ez bada. Zer ez ote banku horien azpian gure zain!

Hobekien ikusten den harlauzak Azkain Errotako hilobiak edo jarlekuak zein diren zehazten du. Sasoi batean, familiei euren etxearen hobien gaineko espazioa zegokien meza entzuteko; bertan jarri behar zituzten euren jarlekuak, eta liskar ugari izaten ziren inork ez zegokion lekua okupatzen zuenean. Lauza aldarearen pare-parean dago, eta hala dio:

CETHAB / ERENECO / THONB / ATIC HU / NARAIN / OCOACA / SCAINER / ROTACO / AC DIRA
Zethabereneko thonbatik hunarainokoak Azkain Errotakoak dira

Gainerako hobien argazki hoberik ezin atera dezakedan bitartean, Colasek bere liburuan jasotako batzuk emanen ditut.

MIGVEL D / ETCHEVERZ LAROCHORE / NEQVO S / EPVLTVRA DA HAV 1692 / EGVINA
Miguel D’Etxeberz Laroxoreneko sepultura da hau. Egina 1692.

Ameriketara joandakoak “Indiano” izendatzeko ohitura aspaldikoa da, eta ohore handiko izendapena dirudi.

HAV DA / THOMBA MIGVEL D ARRAIOAGA / AZCAINGO / INDIANO IAVNARENA HILLA / OCTOB / REREN / 22 + 1651
Hau da thonba Miguel D’Arraioaga Azkaingo indiano jaunarena. Hila oktobreren 22, 1651.

Migelenea etxeko hobia dugu ondokoa:

MIGELENECO / THOMBA
Migeleneko thonba

Colasek bere liburuan jaso ez zituen batzuk ere aurkitu nituen, baina badirateke gehiago ere. Ezin izan ditut beti behar bezala eta osorik irakurri.

Hau XIX. mendekoa:

ROBERT / PETIT  / CHANGO / RENECO / YAUNA / HILLA / 1836
Robert Petit, Xangoreneko jauna, hila 1836.

Beste batzuen zatiak baino ez ditut bildu.

CO IAR / TOQ / V[I]A
…ko jartokia

edo beste hau:

HAV DA TOM / BA
hau da tomba…

 

*     *      *

Herskari hasperendunak (<th>) erruz ageri dira testuetan, baita o > u bilakabidea ere, erakusleetan ohi bezala (hunerainokoak).1651ko hilobiak erakusten digu oraindik ez dela Azkaine izenean berrinterpretaziorik gertatu (Azkain-en > Azkaine-n), eta Azkain da orainik izena (Azkaingo, eta ez Azkaineko). bestalde, <i> ondoko <l> palatalizatu egiten da eta <ll> bilakatu (hilla). Hilbobi batzuetan, kasu inesiboa (-ean) falta zaio urteari, baina ohikoa da hori frantsesez idatzitako hilobietan ere (fait + urtea), eta egitura horretatik kalkatua da, segur aski. Hilobi batean jartoki dugu, eta ez ohikoa den jarleku.

 


Haltsuko Migeletxegaraiko hilobia

 

Haltsuko hilerria txikia da. XVIII. mendeko tunba batek bederen euskarazko hitzak ditu. Dagoeneko aski higaturik dago testua eta hobiari elementu modernoagoak gaineratu zaizkio, baina irakur daiteke oraindik.

MARTIN DISTIART CATA
LINA DELICA
LDE MIGELET
CHEGAICO TUM
BA FAIT 176[7]

Hots:

Martin D’istiart, Katalina D’elizalde, Migeletxega(ra)iko tunba. Fait 1767.

Colas-ek egindako irudia

Hizkuntzaren adetik aipagarri, pare bat gauza. Horrelako testu epigrafikoetan oso ghedaturik ageri zaigu bokalen arteko dardarkariaren (<r>) galera (Migeletxegaraiko > Migeletxegaiko). Bestalde, tunba hitzak ez du herskari hasperendunik (<th>), beste adibide batzuetan bezala. Egiletza data, bestalde, frantsesez eman da (fait ‘egina’). Ohikoa da hizkuntza aldaketa horrelakoetan.

Hilerria Andre Mariaren elizaren inguruan dago. Elizari parez pare begiratuta, hilobia ezkerreko aldean aurkituko dugu.


Millanges familiaren inprimategia

Bordeleko Saint-James karrikaren 16.ean egon zen Simon Millangesek 1572an sortutako inprimategia. Simonen ondorengoek negozioaren jarraipena hartuta, inprimategi horretan ikusi zuten argia euskarazko obra klasiko ugarik, Kontrarreformaren eta lapurtera klasikoaren goraldian.

Eraikinak jatorrizko berpizkundeko ataria atxiki du.

Simon 1623an zendu zen eta haren seme Jacques Millangesek hartu zuen ardura. Obra hau inprimatu zuen:

Berehala hil zen Jacques, eta anaia Guillaume Millangesek jarraitu zuen 1624an. Honako lanak inprimatu zituen:

1649. urtean Jacques Mongiron-Millanges ilobak hartu zuen inprentaren segida eta lan hauek eman zituen argitara:

Gehiago jakiteko:

 


Donaixtiko Hitategia etxeko ataburua

Donaixtin dago Hitategia etxea. Etxe hartako ataburuak hala dio:

MAITHA / GINCVA / BEIRA / BAQVIA / 1777

Hots,

Maitha jinkua, beira bakia. 1777.

Ataburu gehiagotan (aldaerak aldaera) kasui daitekeen formula dugu.

Colas-ek egindako irudia

XVIII. mendeko ataburu honetan  hainbat ezaugarri fonologiko ageri zaizkigu; besteak beste, bokalen artean herskari ahostuna galdu da beira hitzean (< begira) eta ea > ia zein oa > ua bilakaturik ageri dira bakia eta jinkua hitzetan. Aipagarri dira, orobat, herskari hasperendunak (th), egun galduak, edo aginterarako aditz oinen erabilera (maitha(tu), begira(tu)). Bistan denez, hemen begiratu aditzak ‘zaindu’ esan nahi du (ik. OEH, 2. adiera).

 

Etxea Donaixtiko plazan berean dugu, elizaren eta etxearen gibeleko aldeak aurrez aurre direla. Ataburua ikusteko etxearen aurrealdera jo behar dugu, Herriko Etxea eskuin utzita. Briseteia ostatua da egun etxe hori.


Arantzaditarren hilobia

 

Iruñeko San Jose hilerrian dago, Biritxitun. Familia aristokratikoa da arantzaditarrena eta sona handiko jendea datza bertan (ikusi hemen leinuko kideen berri), horietako batzuk ideologia abertzaleko politikari izandakoak. Bertan dautza, besteak beste, Iñigo Arantzadi markes, akademiko eta ikerlaria, Koldo Chamorro argazkilaria, Juana Irujo ikurriñaren aurrekari izandako bandera (aranatarrek Café Iruñan diseinatutakoa) josi zuena, edo haren seme Manuel Arantzadi politikari eta argitaratzailea, Eusko Ikaskuntzaren sortzailea.

Estanislao Arantzadi, Javier Ziga pintorearen eskutik

Guri Juanaren senar eta Manuelen aita Estanislao Arantzadi Izkue (Lizarra,  1841/05/07-Oñati, 1918/09/16) aipatzea interesatzen zaigu, euskararen alorrean egindako lanagatik. Asociación Euskara de Navarraren sortzaile izan zen eta  zuzendari ere bai 1878an. Euskara berpizteko euskaldunen batzar bat egitea ere proposatu zuen, zaharrak eta gazteak bilduko zituena, baita euskara hezkuntzan sartzea ere. 1901ean ortografia finkatzeko Eskualtzaleen Biltzarrak deitu Hendaiako biltzarrean ere izan zen. Oñatin hil zen, Eusko Ikaskuntzaren sorreraren biltzarrera joan zenean.

Bertan datza Jesus Arantzadi Irujo ere (Iruñea, 1888(01/15-Iruñea, 1940/03/08). Iruñeko Maisu Eskolan Diputazioak sortutako euskara katedra lortu zuen 1922an.

Ez dut mapan hilobia kokatzerik izan.

Gehiago jakiteko:


Jon Mirande idazlearen hilobia

Jon Mirande Aiphasorho (Paris, 1925/11/10-Paris, 1972/12/28) idazlea Thiaisko hilerriko hobi honetan datza.

Mirande idazle oparo bezain heterodoxoa izan zen. Igela aldizkaria sortu zuen beste batzuekin batera, eta Haur besoetakoa lan polemikoa ere argitara eman zuen. Olerkigintzan nabarmendu zen, baita itzulpengintzan ere, Baudelaireren Zithal liliak eta Poeren Bela itzuli zituen, besteak beste.

Gizon poliglota eta eruditoa bere pentsakerak sasoiko abertzaltasun kristauarekin talka egin zuen maiz, eta ate zenbait ere itxi zizkion horrek. Azkenik, depresioak jota, bere burua hil zuen.

Thiaisko kanposantuko pertsonaia ezagunen zerrendan ageri da Mirande, eta horri esker erraz jakin daiteke bere hilobia 14. dibisioan, 12. lerroan dagoela, eta 37.a dela. Dena den, dibisioak planoan markatuak badaude ere, lerroak eta hobiak ez daude zenbatuak eta horrek oztopatzen du bilaketa; are gehiago, hobiaren egoera ikusita: huntzak jana eta hilarria kasik ezabatua. Denbora behar izan nuen aurkitzeko. Hala ere, behin aurkituta, dibisio horretan huntzaz estalia dagoen bakanetakoa da. Ailegatzeko modu hoberena Avenue du Nord-etik 14. dibisioan sartzen den atakatik sartzea da. Behin sartuta, bidexkan aurrera egin eta berehala gure ezker aldean ikusiko dugu. Beste bi izenekin batera, harlauzak hau dio: Mr Jean Mirande 1925-1972.

Ni izan nintzenean norbaitek bere nobelaren ale bat utzia zuen han, ordurako denborak eta aroak higatua.

Gehiago jakiteko:


Xalbador bertsolariaren hilobia

Iturria: Wikipedia

Urepeleko Xalbadorreneko hilobo honetan datza Fernando Aire Etxart “Xalbador” (Urepele, 1920/06/19-1976/11/07) bertsolari ezaguna. Plaza eta txapelketa askotan ibilia, zenbait idazlan ere utzi zizkigun. Ezagunena Odolaren mintzoa liburua da. Euskaltzain ohorezko ere izandatu zuten.

Hilerria elizaren alboan dago eta ez da handia. Erdialdean aurkitzen da hilobia.


Hiriberria etxeko ataburua

Baigorriko Hiriberria infanzon etxea da. Hartara, besteak beste, etxe horri atxikitako lurrek zenbait zerga salbuetsirik zituzten. Ataburuan etxea bera mintzo zaigu:

INFANCON / SORTVNIS
INFANCON / HILENNIS

Hots:

Infanzon sortu niz,
infanzon hilen niz.

Zoritxarrez ezin izan dugu ataburuaren irudi onik egin, baina balia bekigu Colasen irudi hau, erakusgarri.

Etxea Behereko Karrikan dago, plazan, frontoiari aurrez begiratuta ezker, Etxauziara igotzeko bideari itsatsita. Aurrean larraina du, eta ez da erraza ataburua ongi ikustea.


Arrosako Kastoreneko ataburua

Colasen irudia

Arrosako (Nafarroa) Eihartze auzoko Kastorena etxeak honako ataburua du:

IOANNES
DE.HEGVI
PORTALADA
HVNEN
EGUILEA

ETA HAREN
ESPOSA.IEAN
NE.D’AR
ROSA

DOMINGO
TOMPERIZ

LAN
1787

Hots:

Joannes de Hegi portalada hunen egilea eta haren esposa Jeanne d’Ar[r]osa. Domingo Tomperiz L’an 1787.

* * *

Iduri duke Domingo hori hargina dela. Ez da ohikoa, haatik, harginek beren obrak ataburuetan sinatzea. Bestalde, Tomperiz deiturak Done Peritz formaren aldaera dirudi.

Bestalde, lehen testuetarik dugu, eremuan egun ere ohikoa den o>u bilakabidea sudurkariaren ondotik, erakuslean (hunen). Aipagarria da haren formaren erabilera, Linschmann-Aresti legea urratzen bide duena. Bere bihurkaria beharko genuke; are gehiago, Iparraldeko testuetan (begiratu OEH), baina, bada salbuespen bat, testu zaharretan ere betetzen dena: genitiboaren aurreko izango litzatekeen sintagma horrek eta genitibodun sintagmak elkarrekin beste sintagma bat osatzen badute, ez da aplikatzen delako erregela hori. Eta kasu honetan, hala da, [Joannes de Hegi portalada hunen egilea eta haren esposa] sintagma bakarra baita. Grafiaren aldetik, ezohikoa da /u/ soinurako <u> (edo <v>) grafema erabili izana, eta ez <ou>.

Lekua aurkitzeko, Baigorritik Arrosarako bidea hartuta, Ortzaizera joateko trenbidea gurutzatu baino lehen, hartu ezkerretara igotzen den aldapa eta berehala ikusiko duzu.


Bidarteko elizako harlauza

Colasen irudia

Bidarteko elizaren sarreran, kanpoan, inoiz eliza barnean egondako harlauza baten zati bat dago. Ohikoa da inoiz tonba izandako harriak eliza inguruko zolatzat berrerabiltzea, eta uste dut hau hori bera den. Exe baten hobiaren berri ematen du eta, beraz, etxe horretakoek (egun Butuenia deritzon etxekoak?) elizan non jarri behar zuten markatu.

Honek ez du datarik, baina, itxuragatik, XVIII. mendearen bigarren erdikoa izan daitekeela uste dut, horretarako argudio sendorik eman ezinik.

Hala dio:

HAVDA
BVTVRE
NECOIA
RLEQVBA

Hots: Hau da Butureneko jarlekuba

Hona ekarri dut, fonologiari begira bi elementu aipagarri dituelako. Batetik, eremu horretan hilzorian dagoen hasperena (hau) ageri duelako, baina, batez ere, ageri duen kontsonante epentetikoagatik (jarlekuba). Ikusten denez, <u> eta <a> artean <b> ageri da. Horrelako epentesiak ohikoak dira egun, besteak beste  Sakanako euskaran, baina badakigu inoiz indartsuagoa izan dela: Beterrin, esaterako, gibelka ari da, baita Mendebalean ere. Baina, Lapurdin?

Lapurterazko testu zaharretan, XVII. mendeko lapurtera klasiko delakoan idatzitako horietan, ez da horrelako epentesirik ageri, Etxeberri Dorre salbuespen. Gaur egun ere, kostako mintzoetan ez da bildu. Haatik, erruz ageri zaizkigu XVIII. mendeko Lapurdiko gutun eta testu administratibo zenbaitetan, Le Dauphin ontzikoetan edo Elosegik argitara eman horietan, estaerako, baita Websterrek bildu ipuinetan eta Bonaparteren testigantzetan ere, XIX. mende mendean.

Hona, beraz, ezaugarri bat ahozkoan baliatzen zena, nola nekez islatzen den maila jasoko idatzian, XVIII-XIX. mendeko testuek (generoagatik segur aski) erruz dokumentatzen duten, eta gero desagertu.

 

(Milesker Dorotari eta Enekori!)


  • Kategoriak

  • Copyright © 1996-2010 Euskargazki. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu