‘Fontes Linguae Vasconum’ aldizkariaren sortetxea

Pertsonen jaiotetxeak ekarri ohi ditut blog honetara. Gaurkoan, baina, aldizkari batena dakart; Fontes Linguae Vasconum: studia et documenta euskal hizkuntzalaritzako aldizkariarena. Horra istorioa.

Jose Mari Satrustegi etnografo, idazle eta euskalaria Urdiainen apez ibili zen 1964tik 1995ra. Tarte hartan irudiko apez-etxean bizi izan zen bere gelariarekin. 1968ko uztailaren 7an, San Fermin egunez, Jose Esteban Urangak, Nafarroako Diputazioko Bianako Printzea erakundeko buruak, Satrustegiri bisita egin zion Urdiaingo apez-etxean. Etniker-Nafarroa lanean hasia zela, eta ikerketen emaitzak argitaratzeko aldizkari bat sortu behar zela esan zion apezari, izan ere, Satrustegi Etnikerreko eta Bianako Printzea erakundeko kidea zen ordurako.

Solasak eta perpausak, azkenean, aldizkariaren izaera hizkuntzalaritzara lerratu zuen, etnografiara baino gehiago. Fontes Linguae Vasconum jarri zioten izena, Etxepareren liburua gogoan. Euskarari buruzko ikerketak eta euskal testu zaharrak emango zituen ezagutzera, horregatik gehitu nahi izan zion Satrustegik studia et documenta azpiizenburua. Hala, 1969an ikusi zuen argia aldizkariaren lehendabiziko zenbakiak, eta iaz egin zituen 50 urte. Apez arruazuarra izan zen beti aldizkariaren arduraduna eta hornitzaile nagusia, eta 1988tik aurrera zuzendari ere bai, 2003an hil zen arte.

Gai etnografikoek ere lekua behar zutela ahaztu gabe, hura baitzen bileraren jatorrizko xedea, Cuadernos de Etnología y Etnografía de Navarra aldizkaria sotzea ere erabaki zuten Urangak eta Satrustegik. Horrek ere 50 urte egin ditu, beraz.

Pasadizo hau guztia Satrustegik berak idatziz paratu zuen, lan honetan.

Urdiaingo apez-etxea ez dago elizaren ondo-ondoan. Eliza atzean utzita, gora eginen dugu Barrenkaletik, eta Portuko kalean aurkituko dugu, ezker.

 


Patxi Ondarraren sortetxea

Bakaikuko etxe honetan jaio zen Frantzisko Ondarra Erdozia (Bakaiku, 1925/05/19-Iruñea, 2005/07/31) irakasle, filologo, kaputxino eta euskaltzaina. Euskararen alorrean, dialektologian aritu zen, eta Nafarroako testu zaharrak aurkitu eta editatzeari ere ekin zion gogotsu. Ezagun dira Lizarraga Elkanokoaren idazkien gainean egindako lanak eta Polikarpo Iraizozkoarenak, beste askoren artean. Azken horrek utzitako jarlekua hartu zuen Ondarrak Euskaltzaindia.

       

Etxeak ez bide du izen berezirik, eta gaur egun bi bizitzatan banatua dago. Aurkitzea ez da erraza. Errepidetik abiatuta, iturria ikusiko dugu. Iturria ezker utzita, gora eginen dugu Galtzada karrikatik. Iturgain eta Iriondo karriken bidegurutzera ailegatzean, etxearen gibeleko aldea aurrez aurre izanen dugu.

Gehiago jakiteko:

 


Jose Mari Satrustegi euskalaria Arruazun

Satrustegi eta Barandiaran 1975ean

Jose Mari Satrustegi Zubeldia (Arruazu, 1930/11/30-Iruñea, 2003/03/27), ikerlari, etnografo, euskalari, apez eta euskaltzain osoa izan zen.

Lan ugari argitaratu zituen eta euskarari doakionez, euskal testu zaharrak biltzen eta ezagutzera ematen lan eskerga egin zuen, baita onomastikaren alorrean ere, eta Euskaltzaindian, euskara batuaren lehen urratsetan. Gainera, Nafarroan euskara gal ez zedin ere gogotsu egin zuen lan Nafarroako Diputazioko Vianako Printzea instituzioaren Euskara Sustatzeko Sailetik, baita apez egon zen herrietan ere. Literaturaren alorrean ere zenbait lantxo, kritika eta itzulpen egin zituen. Hari zor zaizkio, bestalde, Nafarroako Gobernuak argitaratzen dituen Fontes Linguae Vasconum: studia et documenta eta Cuadernos de Etnología y Etnografía de Navarra aldizkarien sorrera. Lehenaren zuzendari izan zen urte luzez, eta artikulu anitz eman zituen argitara bertan.

Arruazun Satrustegirekin lotutako zenbait leku daude:

Satrustegiren sortetxea: Kuartelea, Karrika Nagusiko 17.ean

Bizitokia, erretiratu zenetik zendu zen arte: Milikonea, Karrika Nagusiko 18.ean.

Hilobia, Arruazuko hilerrian, Ekialdeko murruaren kontra.

JOSEMARI / SATRVSTEGI / ZUBELDIA / APAIZ ETA / EVSKALTZAINA / 1930-2003

 

Haren omenez egindako harria, Karrika Nagusian, sortetxearen ondoan.

JOSE MARIA / SARUSTEGI ZUBELDIA / (1930-2003) / seme kutun, apez eta euskaltzainari / ARRUAZU / zure herriak

 

Gehiago jakiteko:

 

 


Mirande Parisen (I)

Jon Mirande Aiphasorho (Paris, 1925/11/10-Paris, 1972/12/28) idazle oparo bezain heterodoxoa izan zen. Igela aldizkaria sortu zuen beste batzuekin batera, eta Haur besoetakoa lan polemikoa ere argitara eman zuen. Olerkigintzan nabarmendu zen, baita itzulpengintzan ere, Baudelaireren Zithal liliak eta Poeren Bela itzuli zituen, besteak beste.

Beste sarrera batean haren hilobiaren berri eman genuen. Oraingoan Miranderen bizitzarekin lotutako beste zenbait leku dakartzagu.

Capri karrika 6. Jaio zenetik sei urte bete arte, etxe honen azken solairuan bizi izan zen Mirande bere familiarekin.

 

Wattignies karrika 52. Hau izan zen Miranderen lehendabiziko eskola, etxetik oso gertu.

 

Traversière karrika 57. Saint-Antoine-des-Quinze-Vingts elizan izan ziren Miranderen ehorzketak. Aitzitik, idazleak elizkizunik ez bide zuen nahi…

 

Gehiago jakiteko:


Bidarteko apezaren hilobia

Bidarteko Andre Mariaren elizan badira euskarazko idazkunak dituzten bi hilobi zahar bederen. Bat dagoeneko agertu da Euskargazkin (ikusi). Bestea, hauxe. Apezaren hilobia. Baliteke, halere, pertsona batena baino, etxe batena izatea; Apezarena edo Apezetxea. Lauza elizaren atarian dago, eta hala dio:

APEÇA D[A] / HEMEN
Apeza da hemen.

Izan aditza (da) balio estatiboarekin ageri zaigu (= dago). Aipagarri, bestalde, egun galzorian dagoen hasperena ageri dela oraindik (hemen).


Azkaineko elizako hilarri ezkutuak

Azkainen hilobi zahar ugari daude Andredena Mariaren eliza barneko zoruan. Euskarazko idazkunak dituztenak ere ez dira gutxi; beste herrietan baino gehiago, esanen nuke. Baina zoritxarrez, egoera onean kontserbatzen diren arren, gehienak elizako bankuek estaltzen dituzte, eta horri tenpluaren barneko iluntasuna gehitzen badiogu, ezinezkoa da hilobiek diotena irakurtzea. Merezi luke, dudarik gabe, banku guztiak mugitzea eta horiek denak behar bezala dokumentatzea, dagoeneko egin ez bada. Zer ez ote banku horien azpian gure zain!

Hobekien ikusten den harlauzak Azkain Errotako hilobiak edo jarlekuak zein diren zehazten du. Sasoi batean, familiei euren etxearen hobien gaineko espazioa zegokien meza entzuteko; bertan jarri behar zituzten euren jarlekuak, eta liskar ugari izaten ziren inork ez zegokion lekua okupatzen zuenean. Lauza aldarearen pare-parean dago, eta hala dio:

CETHAB / ERENECO / THONB / ATIC HU / NARAIN / OCOACA / SCAINER / ROTACO / AC DIRA
Zethabereneko thonbatik hunarainokoak Azkain Errotakoak dira

Gainerako hobien argazki hoberik ezin atera dezakedan bitartean, Colasek bere liburuan jasotako batzuk emanen ditut.

MIGVEL D / ETCHEVERZ LAROCHORE / NEQVO S / EPVLTVRA DA HAV 1692 / EGVINA
Miguel D’Etxeberz Laroxoreneko sepultura da hau. Egina 1692.

Ameriketara joandakoak “Indiano” izendatzeko ohitura aspaldikoa da, eta ohore handiko izendapena dirudi.

HAV DA / THOMBA MIGVEL D ARRAIOAGA / AZCAINGO / INDIANO IAVNARENA HILLA / OCTOB / REREN / 22 + 1651
Hau da thonba Miguel D’Arraioaga Azkaingo indiano jaunarena. Hila oktobreren 22, 1651.

Migelenea etxeko hobia dugu ondokoa:

MIGELENECO / THOMBA
Migeleneko thonba

Colasek bere liburuan jaso ez zituen batzuk ere aurkitu nituen, baina badirateke gehiago ere. Ezin izan ditut beti behar bezala eta osorik irakurri.

Hau XIX. mendekoa:

ROBERT / PETIT  / CHANGO / RENECO / YAUNA / HILLA / 1836
Robert Petit, Xangoreneko jauna, hila 1836.

Beste batzuen zatiak baino ez ditut bildu.

CO IAR / TOQ / V[I]A
…ko jartokia

edo beste hau:

HAV DA TOM / BA
hau da tomba…

 

*     *      *

Herskari hasperendunak (<th>) erruz ageri dira testuetan, baita o > u bilakabidea ere, erakusleetan ohi bezala (hunerainokoak).1651ko hilobiak erakusten digu oraindik ez dela Azkaine izenean berrinterpretaziorik gertatu (Azkain-en > Azkaine-n), eta Azkain da orainik izena (Azkaingo, eta ez Azkaineko). bestalde, <i> ondoko <l> palatalizatu egiten da eta <ll> bilakatu (hilla). Hilbobi batzuetan, kasu inesiboa (-ean) falta zaio urteari, baina ohikoa da hori frantsesez idatzitako hilobietan ere (fait + urtea), eta egitura horretatik kalkatua da, segur aski. Hilobi batean jartoki dugu, eta ez ohikoa den jarleku.

 


Haltsuko Migeletxegaraiko hilobia

 

Haltsuko hilerria txikia da. XVIII. mendeko tunba batek bederen euskarazko hitzak ditu. Dagoeneko aski higaturik dago testua eta hobiari elementu modernoagoak gaineratu zaizkio, baina irakur daiteke oraindik.

MARTIN DISTIART CATA
LINA DELICA
LDE MIGELET
CHEGAICO TUM
BA FAIT 176[7]

Hots:

Martin D’istiart, Katalina D’elizalde, Migeletxega(ra)iko tunba. Fait 1767.

Colas-ek egindako irudia

Hizkuntzaren adetik aipagarri, pare bat gauza. Horrelako testu epigrafikoetan oso ghedaturik ageri zaigu bokalen arteko dardarkariaren (<r>) galera (Migeletxegaraiko > Migeletxegaiko). Bestalde, tunba hitzak ez du herskari hasperendunik (<th>), beste adibide batzuetan bezala. Egiletza data, bestalde, frantsesez eman da (fait ‘egina’). Ohikoa da hizkuntza aldaketa horrelakoetan.

Hilerria Andre Mariaren elizaren inguruan dago. Elizari parez pare begiratuta, hilobia ezkerreko aldean aurkituko dugu.


Millanges familiaren inprimategia

Bordeleko Saint-James karrikaren 16.ean egon zen Simon Millangesek 1572an sortutako inprimategia. Simonen ondorengoek negozioaren jarraipena hartuta, inprimategi horretan ikusi zuten argia euskarazko obra klasiko ugarik, Kontrarreformaren eta lapurtera klasikoaren goraldian.

Eraikinak jatorrizko berpizkundeko ataria atxiki du.

Simon 1623an zendu zen eta haren seme Jacques Millangesek hartu zuen ardura. Obra hau inprimatu zuen:

Berehala hil zen Jacques, eta anaia Guillaume Millangesek jarraitu zuen 1624an. Honako lanak inprimatu zituen:

1649. urtean Jacques Mongiron-Millanges ilobak hartu zuen inprentaren segida eta lan hauek eman zituen argitara:

Gehiago jakiteko:

 


Donaixtiko Hitategia etxeko ataburua

Donaixtin dago Hitategia etxea. Etxe hartako ataburuak hala dio:

MAITHA / GINCVA / BEIRA / BAQVIA / 1777

Hots,

Maitha jinkua, beira bakia. 1777.

Ataburu gehiagotan (aldaerak aldaera) kasui daitekeen formula dugu.

Colas-ek egindako irudia

XVIII. mendeko ataburu honetan  hainbat ezaugarri fonologiko ageri zaizkigu; besteak beste, bokalen artean herskari ahostuna galdu da beira hitzean (< begira) eta ea > ia zein oa > ua bilakaturik ageri dira bakia eta jinkua hitzetan. Aipagarri dira, orobat, herskari hasperendunak (th), egun galduak, edo aginterarako aditz oinen erabilera (maitha(tu), begira(tu)). Bistan denez, hemen begiratu aditzak ‘zaindu’ esan nahi du (ik. OEH, 2. adiera).

 

Etxea Donaixtiko plazan berean dugu, elizaren eta etxearen gibeleko aldeak aurrez aurre direla. Ataburua ikusteko etxearen aurrealdera jo behar dugu, Herriko Etxea eskuin utzita. Briseteia ostatua da egun etxe hori.


Arantzaditarren hilobia

 

Iruñeko San Jose hilerrian dago, Biritxitun. Familia aristokratikoa da arantzaditarrena eta sona handiko jendea datza bertan (ikusi hemen leinuko kideen berri), horietako batzuk ideologia abertzaleko politikari izandakoak. Bertan dautza, besteak beste, Iñigo Arantzadi markes, akademiko eta ikerlaria, Koldo Chamorro argazkilaria, Juana Irujo ikurriñaren aurrekari izandako bandera (aranatarrek Café Iruñan diseinatutakoa) josi zuena, edo haren seme Manuel Arantzadi politikari eta argitaratzailea, Eusko Ikaskuntzaren sortzailea.

Estanislao Arantzadi, Javier Ziga pintorearen eskutik

Guri Juanaren senar eta Manuelen aita Estanislao Arantzadi Izkue (Lizarra,  1841/05/07-Oñati, 1918/09/16) aipatzea interesatzen zaigu, euskararen alorrean egindako lanagatik. Asociación Euskara de Navarraren sortzaile izan zen eta  zuzendari ere bai 1878an. Euskara berpizteko euskaldunen batzar bat egitea ere proposatu zuen, zaharrak eta gazteak bilduko zituena, baita euskara hezkuntzan sartzea ere. 1901ean ortografia finkatzeko Eskualtzaleen Biltzarrak deitu Hendaiako biltzarrean ere izan zen. Oñatin hil zen, Eusko Ikaskuntzaren sorreraren biltzarrera joan zenean.

Bertan datza Jesus Arantzadi Irujo ere (Iruñea, 1888(01/15-Iruñea, 1940/03/08). Iruñeko Maisu Eskolan Diputazioak sortutako euskara katedra lortu zuen 1922an.

Ez dut mapan hilobia kokatzerik izan.

Gehiago jakiteko:


  • Iruzkin berriak

  • Kategoriak

  • Copyright © 1996-2010 Euskargazki. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu