Frantzisko Ignazio Lardizabal idazlearen jaiotetxea


Lardizabal etxea 1

Zaldibiako Zubiaurre izeneko etxe honetan jaio zen Frantzisko Ignazio Lardizabal Urretabizkaia (Zaldibia, 1806/07/05-Zaldibia, 1855/08/20) idazlea.

Lardizabal etxea 2

Apaiz ikasketak Lazkaon hasi zituen, eta bertan Frai Bartolome Santa Teresa ezagutu, eta gero Madrilen eta Burgosen. Sorterriko apaiz izan zen hil arte. Bere idazlan famatuen eta arrakastatsuena Testamentu Zarreco eta Berrico condaira (Tolosa, 1855) izan zen, Royaumont-en biblian oinarritutako eta Larregiren eta Ubillosen ereduaren eragina duen bibliaren kontakizuna. Bestalde, hil eta berehala Larramendiren eraginpean burututako Gramatica Vascongada (Donostia, 1856) argitaratu zen, gipuzkeran oinarritua baina inguruko euskalkien gehigarriak ere badituena. Lan horiei esker garaiko gipuzkeraren autorerik nabarmenetarikoa dugu. Bereak dirateke, orobat eta gutxienez, Historia de San Miguel Excelsis de Aralar eta Maria Santisimaren amodio ederraren novena idazlanak, galduak gaur egun.

Lardizabal condaira

Etxea aurkitzea erraza da. Izenak dioen bezala, zubiaren aurrean dago, herrian bertan. Santa Fe kaleko 10. zenbakia du. Plazatik abiatuta eliza ezker utzita, errekara ailegatuko gara. Lehendabiziko zubitxotik erreka zeharkatu eta aurkituko dugu. Euskaltzaindiak bertan jarritako oroigarriak hala dio: “Frantzisko Ignazio / Lardizabalen / jaiotzaren 1806-1855 / bigarren mendeurrena / Zaldibia, 2006-VII-30”

Lardizabal oroigarria

Informazio gehiago:


Kurtederia etxeko armarria


Curtederia Armarria

Iturmendiko Kurtederia etxeak 1706. urteko armarri barroko hau du. Etxea Joseph de Galarza (1660-1734) herriko apaizak eraikiarazi zuen eta ondoren herriko apaizek erabili izan zuten.

Curtederia 1

Ohikoa da armarrietan inskripzioak kausitzea, baina ez da hain arrunta horiek euskaraz egotea. Honakoak goiko aldean latinezko testua dakar, eta azpian euskarazkoa, biak esanahi bersukoak.

Latinezkoak hala dio:

ECCE GALARZARVM NOTAM QUAE INVRVNT ARMA /
NOBILITATIS FILIIS POSTERITATIS SVAE /
SVMPTIBVS ABBATIS DJOSEPH DE GALARZA FIXA /
ADNITOREM DOMVS ORNATVMQUE SUAE /
ANNO M
DCCVI

(Gutxi gora beherako itzulpen propioa: Hona hemen Galartzatarren armak, zeintzuek geroko seme-alabentzako noblezia markatzen duten, Joseph Galartza jaun abadearen ondasunekin grabatuak, bere etxearen disdirarako eta apainketarako. 1706 urtea.)

Euskarazkoak, aldiz:

GALARZATARREN ARMAC DIRA /
ADORNVZ YRENI ARAZIAC /
DON JOSSEPE DE GALARZA /
ABBAD DE YTVRMENDIAC

Curtederia esaldia

 

Testuak, laburra izanik ere, badu zer aipa. Lehenik eta behin, deigarria da Galartzak apaiz kargua aipatzeko gaztelania erabili arren, behar den bezala euskal artikulua eta ergatiboa gehitu izana. Bestetik, yreni dugu. Errata bat izan liteke, eta ibeni espero genezake, baina aldaera hori, OEH begiratuta, iparraldean baizik ez da lekukotzen. Ifeni-k, baluke zentzu handiagorik eremu horretan. Zer diozue?
Curtederia 2

Etxea Iturmendiko Santa Marina kaleko 22.ean dago. San Migel eliza bizkarrean utzita zuzen jarraituta ezker aldean ikusiko dugu segituan.

Gehiago jakiteko:


Juan Antonio Ubillos idazlearen sortetxea


Galatas ubillos I

Juan Antonio Ubillos Galatas (Amasa-Villabona, 1707-Arantzazu, 1789) Galatas edo Kalatras izeneko baserri honetan sortu zen. Hamabost urte zituela, 1722an, Arantzazuko komentuan sartu zen frantziskotar, 1755ean Teologian graduatu zen Alcala de Henareseko unibertsitatean eta filosofia eta teologia irakasle gisa aritu zen Tolosan lehenik eta Arantzazun gerora.

Galatas Ubillos II

Dakigula, lau lan idatzi zituen; hauetarik hiru latinez: Philosophia Rationalis (Donostia, 1755), Philosophia Transnaturalis (1758) eta Philosophia Naturalis (Gasteiz, 17??). Dena dela, euskaraz ere idatzi zuen billabonatarrak; hain zuzen ere, euskarari egindako ekarpena Fleuryren Catéchisme historique liburuaren itzulpena da, Cristau doctriñ berri-ecarlea christauari dagozcan eguia sinis-beharren-berria dacarrena. Jaun Claudio Fleuri abadeac arguitara atera zuanetic (Tolosa, 1785) izenburua eman zion eta horri esker, literatur-gipuzkeraren aitzindarietarik dugu Ubillos; Larramendiren jarraitzaileetarik hain zuzen.

Christau doctriñ berri ecarlea

Etxea aurkitzeko hainbat jakingarri behar dira. Andoainera bidean Villabona zeharkatzen ari garela, eliza ikusiko dugu eskuinetara. Elizaren eskuin aldetik doan bidea hartuko dugu eta autobidearen azpitik igaro bezain laster, ezker aldera joko dugu aldapa gora, Otsabi auzotik Otelarre auzora joateko. Fleming ikastetxera ailegatu eta hura eskuinean utzita, aurrera segi eta lehendabiziko bidegurutzean eskuin hartuko dugu. Segituan ikusiko dugu etxaldea, Otelarre auzoko 33. zenbakia duena.

Baserriaren horma nagusian bere jaiotza gogorarazten duen oroitarria dago Euskaltzaindiak bigarren mendeurrenaren karietara jarria. Hala dio: JUAN ANTONIO UBILLOS / GALATASKO SEME / ETA IDAZLEARI /II MENDEURRENEAN / BILLABONAKO UDALAK ETA / EUSKALTZAINDIAK / 1989-V-27″.

Ubillos oroigarri

Nire esker ona Urtzi Reguerori testu hau prestatzeko emandako laguntzagatik eta Aziti Bihia taldeari, berriz ere bidaide izan ditudalako.

Gehiago jakiteko:


Mixel Xurio idazlearen sortetxea


martzeenea

Mixel Xurio Azkaineko Martzeenea etxe honetan sortu zen (Azkaine, ??-Donibane Lohizune, 1718-4-26). Erlijio-ikasketak egin eta Donibane Lohizuneko bikario gisa aritu ondoren, bertako erretore izendatu zuten 1702an, eta bertan aritu zen hil artean. Xurioren obra bakarra ezagutzen da: Jesu-Christoren imitacionea, Tomas Kempiskoaren lanaren itzulpena, 426 orrialde hartzen dituena. Lapurdiko kostaldean erretore-lanetan zebilela idatzi bide zuen, baina ez zen argitaratuta ikustera iritsi, Xurio hil eta bi urtera kaleratu baitzen, 1720an, André Droillet apezpikuaren baimenarekin eta Bordeleko Guillaume Boudé Boéren etxean. XVIII. mendearen hasierarako, kontrarreforma katolikoa hedatzeko lanean aritu ziren lapurtar idazle klasiko nagusiak (Materre, Etxeberri Ziburukoa, Axular, Argaignaratz, Harizmendi eta abar) zenduak ziren. Lapurdik bizitako literatur loriaren gainbehera gertatu zela azaldu ohi dute euskal literaturari buruzko eskuliburuek, baina lanik argitaratu zen orduan ere. Xurioren Imitacionea adibide ezin hobea da; izan ere, XVIII. eta XIX. mendeen artean hamar berrargitalpen baino gehiago izan zituen.

Martzeenea, Martzeenia edo Martzenia, Jean Elizalde “Zerbitzari”-ren sortetxearen ondo-ondoan dago, gaur egun Sainte Marie eskola denean. Azkaineko plazan gaudela, pilotaleku gibeletik behera doan karrika hartuko dugu. Aldaparen amaieran, bidegurutzean aurkituko dugu etxea. Bertan sortu ziren, orobat, Mixelen ahaide Martin eta Pierre Xurio. Etxeko oroigarriak honakoa dio: “Michel Chourio / Imitacionea eskuaralat itzuli / zuenari 1720 / Eskualtzaleen-Biltzarrak”

xurio oroigarria

Bihoakio, halaber, nire esker ona testu honen egile ere izan den Eneko Zuloagari eta bidaide izan dudan Idoia Lazkanori.

Gehiago jakiteko:


Corellako Arrese etxeko armarria


Arrese Corella

XVI. mendean eraikitako etxe ederra da Corellako Arrese etxea. Garai desberdinetan berritua, Errenazimentuaren eta Barrokoaren ezaugarriak nabarmenak dira arkitekturan eta paretetako pinturetan ere. Peralta familiak eraiki zuen eta hainbat familiaren eskutan egon da. XX. mendean dagoeneko, María Teresa Sáenz-Heredia Artetak eta haren senar José Luis Arresek jarauntsi zuten eta ordutik da ezaguna Arrese izenez. Familia horrek arte eta bibliografia bilduma izugarria bildu zuen eta etxe horretan gordetzen da zati handi bat. Arrese fundazioa da horren kudeatzaile.

Armarria Arrese

Gure blogaren gaiari dagokionez, interesgarriena armarria da, etxearen izkinean dago kokaturik eta bi blasoiz osatua dago. Ezkerrekoan honakoa irakur daiteke euskaraz: “JAUNGOIKOA ETXE-ONTAKO JAUNA DA”. Armarri horrek, baina, okerreko interpretazioak egitera eraman gaitzake. Zenbaitek euskararen hedadura edo euskarak Corellan izan duen presentziaren aldeko argudio gisa erabili dute, XVI. mendeko eraikin batean ageri baita, baina kontuz. XVIII. mendeko armarrien estiloan zizelkatua dago, baina dudarik gabe XX. mendekoa behar du izan. Hizkuntzatik kanpoko argudiorik irmoena, dudarik gabe, Arresetarren eta Saenz-Herediatarren blasoiak dituela da, hots, ministro falangista izandako José Luis Arrese eta Primo de Riveratarren senide María Teresa Sáenz-Heredia Arteta senar-emazteen armarriak. Hori horrela, XX. mendekoa izan behar derrigorrez. Bestalde, euskal idatzia Arreseren armarrian dago: Arrese Bilbon jaio zen eta jatorri karlistakoa zuen familia, eta berak gehitu zuen inskripzioa bere armarrian. Azkenik, hizkuntzaren barneko argudioen artean erabakigarria da idatziak duen grafia, testua XX. mendean ongi sartuta ekoitzi zela ondorioztatzeko, eta ez lehenago.

Etxea Corellako San Miguel parrokiaren ondoan dago, San Miguel karrikan, Mariano José de Larra idazlearen bizitoki izandako etxearen parean. Gaur egun ezin da etxea barrutik bisitatu.

Gehiago jakiteko:


Jean Elizalde “Zerbitzari” idazlearen sortetxea

Malo baita

Azkaineko etxe honetan sortu zen Jean Elizalde Salaberri “Zerbitzari” (Azkaine, 1883/08/29-Gerezieta, 1961/05/05). Larresoron hasi zituen apaiz ikasketak eta gero Biarnon. Hainbat herritan egon zen apaiz, eta goiz piztu zitzaion idazteko grina. Oso idazle polifazetikoa izan zen eta obra zabala du: prosa, poesia, antzerkia, itzulpengintza eta kazetaritza jorratu zituen, Eskualduna eta Eskualdun Ona bezalako agerkarietan lehenik, eta Gure Herrian gero. Lehen Mundu Gerlaz idatzi kronika ezaguna da.

Testu franko euskaratu zituen, erlijiosoak batez ere, Ichtorio Saindua kasu, edo Banhar deitu salbaiak (1936). Atsotitz mordoa ere bildu zuen eta antzerkigitzan ere ibili zen, Gaxuxa edo Mikolas bezalako obrekin, besteak beste. Haurrendako ere idazten zuen beste batzuekin batera sortu zuen Herria aldizkarian, eta poesia ere egin zuen, abertzaletasuna eta erbestea eta ohiturak bezalako gaiak ikutuz.

Euskaltzain urgazle izendatu ondoren, 1930ean oso bilakatu zen.

malo

Etxea, Malo baita edo Itzala izenez ezaguna, erraza da aurkitzen. Plazara begira jartzen bagara, eliza eskuinetara izanen dugu eta frontoia ezkerretara. Frontoiaren paretaren atzetik jeisten den bidea hartu baino ez dugu, eta aldaparen amaieran, ezkerretara, ikusiko dugu etxea. Ataburuan oroigarri bat du: “Jean ELISSALDE / “ZERBITZARI” / ESKUALZALEA / 1883-1961″
elizaldeoroigarri

Gehiago jakiteko:


Jean-Pierre Duvoisin idazlearen hilobia

Duvoisin hobia

Hemen dago ehortzirik Jean-Pierre Duvoisin (Ainhoa, 1810/05/15-Ziburu, 1891/01/30). Familia oneko idazle honek Larresoroko apaizgaitegian egin zituen ikasketak baina ez apaizteko: aduanako mugazain bukatu zuen. Herriz herri ibili zen bere lanean, baina ezaguna baldin bada, idazle oparoa izan zelako da.

Artikuluak idazten zituen prentsan eta orduan aski esanguratsu ziren Antoine d’Abbadie edo Augustin Chahorekin elkartrukatutako gutunak ere gordetzen dira. Horiekiko harremanari esker ezagutu zuen Louis-Lucien Bonaparte printzea eta harentzako aritu zen gogor lanean. Hori horrela, itzulpen franko egin zituen, baina baita bereak diren lanak ere. Bereak dira, esaterako, berandu argitaratutako Baigorriko zazpi liliak (1832) edo 1858ko Laborantzako liburua. Itzulpenak ugari dira eta bere lumak euskaratutako idazleen artean ditugu Cervantes, Fénelon edo Demostenes besteak beste. Euskarazko lan zenbait lapurdiko euskarara ekarri zituen, Bonaparteren aginduz zenbaitetan, baina honen manurik garrantzitsuena, dudarik gabe, Bibliaren lapurterazko itzulpena da, bi Testamentuena, eta Duvoisinek agindua bete zuen: atalka argitaratu zuen Bonapartek 1859 eta 1865 bitartean Londresen, Bible Saindua edo testament zahar eta berria, egun arte ereduzko itzulpena dena.

Duvoisin

Hilobia Ezpeletako hilerrian dago, eliza inguruan. Hilerria epistolako aldetik gurutzatzen badugu, elizaren abside ondora ailegatu bezain laster aurkituko dugu hobia, lehen Miss Frantzia izandako Agnès Soureten ehortz-lekutik gertu. Hainbat pertsona daude hor ehortzirik, Duvoisinen ama eta senideak batez ere. Hilobiak, gureari dagokionean, hala dio xume: “Jean Pierre Duvoisin / Homme de Lettres / décédé le 30 1 1891”.

Gehiago jakiteko:


Jean Hiriart-Urruti idazlearen sortetxea

Joanesederra 1

Jean Hiriart-Urruti (Hazparne, 1859/01/30-Baiona, 1915/11/04), Hazparneko Joanesederraenea izeneko etxe honetan munduratu zen.

“Manex” aitzindaria dugu euskal kazetaritzan. Lapurdin bertan erlijio-ikasketak egin zituen, 1881ean apaiztu zen eta hainbat urtez hizkuntza klasiko zein modernoak irakatsi zituen Larresoroko seminarioan. 1907an Baionako katedraleko kalonje Gratien Adema “Zaldubi” hil zenean, hazpandarrak hartu zuen bere lekua.

hiriart urruty

Hiriart-Urruti XIX. mendearen amaierako eta XX.aren hasierako euskal kazetaria dugu, garai hartan erlijioaren eta gizarte tradizionalaren gertatutako aldaketez jardun zuena, baita haserre biziz jardun ere (gorri eta xurien arteko gatazkak puri-purian zeuden eta elizarentzat garai latza izan zen, estatuak eskumenak eta indarra kentzen jarraitu baitzuen. Hazpandarraren izena Eskualduna astekariarekin (8.000 harpidedun zituen 1908an eta, nagusiki, laborarien artean zabaltzen zen) dago lotuta ezinbestean: argitalpenaren zuzendari izateaz gain, artikulu nagusiak eta hainbat testu idatzi zituen hogeita bost urtez. Bizimodu tradizionalaren ohiko elementuen (erlijioa, familia-eredu klasikoa, euskara, etab.) defendatzaile sutsua izan zen, baina bere burua ez zuen abertzaletzat. Are gehiago, Frantzia aldarrikatu zuen bere aberri gisa eta sasoiko frantziar armadaren jardunaren eta politika inperialisten alde egin zuen.

Hiriart-Urrutik ez zuen libururik idatzi, baina XX. mendean zehar zenbait bildumatan bildu ziren bere kazeta-lan eta bestelako testuak: Lafittek Zer eta zer (1944), Mintzaira, aurpegia, gizon! (1971) eta Zezenak errepublikan (1972) bildumak prestatu zituen. 1995ean Iñaki Caminok Gontzetarik jalgiaraziak antologia berria prestatu zuen Klasikoak bildumarako, eta 2004an kaleratu zuen Xabier Altzibarrek orain arteko bilduma mardulena: Ni kazeta-egilea naiz. Artikulu, berri, istorio. Euskarazko kazetaritzaren oinarriak ezarri zituen Hiriart-Urrutik bere lanetan. Kanpoko ereduez gain (Venillot, Saint-Beuve, La Bruyère, Bossuet, etab.), euskal prosalari zaharrak (Axular, Oihenart) eta garaikideak (Elizanburu, Duvoisin, Ithurri) ere ezagutzen zituen, eta horiengandik edanda lortu zuen bere idazkera landua. Estiloari dagokionez, zehaztasuna, dotorezia eta indarra (haserre-kutsukoa sarritan) aipa daitezke. Ondoko hamarkadetako kazeta-egile eta prosalarien aitzindari izan zen.

Joanesederra 2

Sortetxea Hazparneko Hazketa auzoan dago. Herritik abiatuta D21 errepidea hartuko dugu Beskoitzerantz, Hazketara. Lehen errotondatik aurrera segituko dugu eta ezkerretara segituan aurkituko dugu bide bazterrean gelditzeko sargune bat. Hor autoa utzi eta oinez aldapa gora egin behar da langa pasatuta. Muinoan ageriko zaigu Joanesederraenea. Errazagoa da kokapen zehatza mapan ikustea.

Mila esker Aziti Bihia euskal filologo gazteen ekarte jaioberriari, bidaide bikainak izan baitira!
Sarrera honetan Eneko Zuloagak idatzi du testua.

Gehiago jakiteko:


Nikolas Ormaetxea “Orixe” idazlearen hilobia


orixe hilobia

Hemen datza Nikolas Ormaetxea Pellejero “Orixe” (Orexa, 1888/12/06-Añorga, 1961/08/09) idazlea. Fraile izateko ikasketak hasi zituen baina bide hori uztera behartua izan zen eta erbestea ezagutu zuen Espainiako gerra zibilaren ondoren. Euskaltzain ere izan zen 1959tik eta harreman gorabeheratsuak izan zituen, Krutwig, Zaitegi, Azkue, Mitxelena eta beste batzuekin.

Euskal Pizkundea deitu deneko idazlerik oparoenetarikoa eta azkarrenetarikoa izan da: filosofiaz, teologiaz, literaturaz eta hizkuntzalaritzaz aritu zen saiakera-egile, RIEV eta beste aldizkarietan idatzi zuen, eta genero desberdinak landu. Itzulpenak ere egin zituen, baina poesia epiko eta lirikoengatik da bereziki ezagun. Hor dira 1934an idatzitako Barne-muinetan liburua edo 1935ean egindako Euskaldunak ezaguna.

orixe

Ez zuten hasieratik hor ehortzi, baina gaur egun Orexako hilerrian dago Orixe. Hilerri txikia da eta erraz ikusten da hobia. Barne-muinetan liburutik ateratako “Zeru-argi” olerkitik ateratako pasarte hau du zizelkaturik: “Agur-fede-lurrean-nuen-itsu-mutil / zuri-esker-leizean-ez-nun-egin-amil“.

Informazio gehiago:


Louis-Lucien Bonaparte printzearen hilobia


Bonaparte atzetik_01

Panteoi honetan datza Louis-Lucien Bonaparte Bleschamp (Thorngrove etxea, Grimley (Worcestershire), Britania Handia, 04/01/1813-Fano, Italia, 03/11/1891).

Louis-Lucien Bonaparte_01

Familia aristokratiko bateko kide, Lucien Bonaparteren semea zen, eta Napoleon I.aren iloba. Horrek politikarako sarbidea ahalbidetu zion eta baita ikerketara dedikatzeko aukera. Euskalaritzan famatua da euskararen dialektuen gainea egindako ikerketengatik. Esan daiteke dialektologia helburu zuen lehen lan zientifikoen egilea dela. Oso lan sistematikoak burutu zituen, itzulpenak enkargatu, datu eta testu andanak bildu, mezenas eta argitaratzaile lanak egin, etab. Bilketa horiek oso famatuak egin diren euskalkien mapak (1,2) burutzeko oinarria izan ziren. Esan beharra da Bonaparteren euskalkien sailkapenak oraindik balioa duela euskalarien artean eta azken sailkapen eta mapen oinarri sendoa ere badela. Gainera, orduan euskarak zuen hedaduraren erakusgarri ona dira bere lanak.

Bonaparte bazterretik_01

Panteoia Londresko St. Mary hilerri katolikoan dago, St. Mary kaperaren ondoan, Kensal Green auzoan. Panteoian Louis-Lucien Bonaparteren bestelako senideak ere daude ehortziak, halanola Louis-Clovis semea eta Clémence bigarren emaztea. Hobia zinez gaizki kontserbatua dago eta idatzirik zer dakarren jakitea ez da erraza. edozein kasutan, horra traskribapen saiakera: “(…) in this sarcophagus rests / H Homme Prince Louis Lucien Bonaparte / of the grand (…) of the Legion of Honour and doctor of (…) / son of / Lucien Bonaparte / the most distinguished brother of Napoleon I and first prince(?) / early life a student of chemistry and until his old age devote / born at Thorngrove near Worcester 4th january 1813 / died at Fano in the march of Ancona Italy 3rd nov[ember 1891] (…)” Semearen hobian aipatzen da Luis Luziano filologoa zela.

Bonaparte aurretik_01

Hilobia aurkitzeko St. Mary hilerrira joko dugu. Kontuz ibili behar da ez okertzeko, itsatsirik dagoelako Kensal Green kanposantua, baina ezin da batetik bestera pasa, kontrako atetik sartuz gero. Kanposantuko St. Mary kapera eta bulegoak bizkar utzita aurrez aurre izanen dugu hobia, zuhaitz batzuen eta panteoi batzuen artean.

Azkenik, esker zorretan naiz bidaide izan ditudan Mikel Fernández eta Borja Ariztimuñorekin, horrelako abenturetan batere kexatu gabe sartzen baitira nirekin batera.

Informazio gehiago:

1 Comment more...

  • Kategoriak

  • Copyright © 1996-2010 Euskargazki. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu