Zuberoa

Azkonegiko eiheraren ataburua

azkonegiko ataburua 1

Aurreko sarrera batean esan genuenez, ohikoa da ataburuetan inskripzioak aurkitzea, baina gutxi kausitzen ohi dira euskaraz. Erroten kasuan, baina, ohikoagoa zatekeen, Azkaingo eta Senpereko adibideek erakusten dutenez.

Azkonegiko eihera

Honakoa Maulekoa da, Azkonegi eihera edo errotakoa. Oso ataburu polita da, polikromia apur bat atxiki duen ikonografia aberatsekoa. Euskarazko testua ere bereziki polita da, baina horretan sartu aitzin, eihera eraikiarazi zutenez mintza gaitezen. Ataburuak berak dakarrenez, hauek dira ora ordaindu zutenak:

IHS / PHI / LIP /PE / DE / BELA

ELI / ZA / BETH DE / BELA / SPECT / 1757

[IHS, Philippe de Bela]

[Elizabeth de Belaspect, 1757]

(hainbat iturrik, Colasek barne, 1767ko data irakurri dute. ordurako Filipe hila zen, eta hala bada, hil ondoren eraikiko zuten errota. Ikus beherago)

Bela familia ezaguna da euskal letretan. Filiperen arbasoak, Jacques de Belak, Tablettes ezagunetan  galduak dauden euskal gramatika eta hiztegia txertatu zituen eta gainera euskal atsotitzak ere bildu zituen. Haren seme Athanase Belapeyrek Katexima Labürra idatzi zuen, Zuberoako euskaraz idatzitako lehen liburua. Ataburuko sinatzaile Filipe hau (1703-1765), haren lehengusu  Jean-Philippe de Bela, “Belako zalduna“-ren anaia da. Idazle eta militar oparoa izan zen zalduna, nahiz eta bere eskutik zuzenean ezer gutxi argitaratu. Besteak beste Histoire des Basques luze bat idatzi zuen, Pariseko Biblioteka Nazionalean gordea, eta bertan hiztegi bat jaso zuen, euskara (zuberera, lapurtera eta gipuzkera Larramendiren bidez) eta beste hizkuntzetako hitzak ordena alfabetikoan biltzen zituena. Hiztegi horretako Zubererazko eta frantsesezko hitzak Txomin Peillenek argitaratu zituen. Agian besterik ere egin zuen euskaraz edo euskarari buruz…

Azkonegiko ataburua 2

Errotako ataburura itzulita, goiko aldean, eskuinetara, eta aski higaturik, esaldi polit hau irakur daiteke:

HOVRIC GAVE · BI / HIRIC · ELLIRO EHO / HOVR · DENIAN · IRIN / HOBERIC · EZIN · ICATEN / AHAL[L] MUNDIAN

[Hurik gabe bihirik e(z) liro eho; hur denian irin hoberik ezin izaten ahal mündian]

(Gaur egun inskripzioa aski higatua dago, baina Baionako Euskal Museoan gordetzen den kopiak eta kopia egin zenean Colasek ateratako artikuluak (vide infra), testua argitzen lagundu digute)

Ezaugarrietan sakon sartu gabe, aipa dezagun *iron aditzaren forma (liro) erabilera potentzialean, ohikoa orain gutxi arte, edo forma mugagabea (hur denian), artikulurik gabea, zenbakaitza den izen sintagman. Aipagarria, bestalde, ahalerarako forma perifrastikoa (izan ahal).

Ez da oso erraza ataburua aurkitzea, errota aski ezkutatua baitago etxeen artean. Lextarreko plaza handitik herriko etxearen saihetsetik erreka zeharkatu eta ezker Victor Hugo karrika kausituko dugu. Hura kurritu Sohüta aldera, eta Beltzuntze etorbide bilakatuko da karrika hori bera bidegurutze batetik aurrera. Hura jarraitu eta gasolindegia pasata, eskuin aldean gora abiatzen den Arthez Lassalle karrika aurkituko dugu. Hori hartu bhar dugu 100 bat metroz eta ezkerretara sartzen den irteerarik gabeko karrikatxoa hartuko dugu. Hor dago errota, Arthez Lasalle karrikaren 11.ean, eskuin aldean. Ataburua ikusteko etxearen aurreko eremuan sartu behar dugu.

Informazio gehiago:

1 Comment more...

J. D. J. Sallaberry abokatuaren bizitokia

etxea sallaberry

Mauleko etxe honetan bizi izan zen Jean Dominique Julien Sallaberry abokatua (Maule, 16/05/1837-?, 25/11/1903). Artikulu eta testu zenbait idatzi bazituen ere, bere Chants Populaires du Pays Basque lanagatik da ezaguna, 1870ean Baionan argitara emana. Liburu horretan lehen aldiz jaso ziren idatziz Bereterretxeren Kantorea bezalako doinu famatuak, ahozko tradiziotik bilduak, eta beste batzuk nahita kanpo utzi.

oroigarria sallaberry

Etxea aurkitzea erraza da. Mauleko karrika nagusian dago, Victor Hugo karrikaren 25.ean hain zuzen. Oroigarri bat dago bertan: Etxe honetan bizi izan zen / Dans cette maison vecut / J. D. J. Sallaberry / 1837-1903 / Lege-gizona / advocat, notaire / Eüskal kantorearen sütazale / auteur du premier recueil de / chansons populaires basques (1870).

ataburua sallaberry

Informazio gehiago:


Agosti Chahoren hilobia

Chaho


Joseph Augustin Chaho Lagarde idazlea (Atharratze, 1811ko urriaren 10a – Baiona, 1858ko urriaren 23a). Batzuentzat euskal nazionalismoaren lehen printzen adierazle da idazle erromantiko hau. Gurera bihurtuaz, euskarazko Ariel aldizkaria sortu zuen, eta Etudes grammaticales sur la langue euskarienne idatzi zuen Abbadierekin batera.

Chaho 1

 

Chaho 2

 

Chaho 3

Chaho 4

Baionako Saint Léon hilerrian dago lurperatuta. Hilerria koxkor xamarra da eta, ni bezala, bila eta bila egon nahi ez baduzue, haratx datu batzuk tunba aurkitzeko. Hilerriak bi sarrera ditu, Baltet Karrikatik edo Monseigneur Gieure karrikatik. Baltetetik sartu behar dugu, hots, iparraldetik. Ate horretatik sartuta eta hilerria iparretik hegora zeharkatzen duen bidetik bagoaz, ezkerraldeko tunben artean bilatu behar dugu. Bide nagusitik kalexkak ateratzen dira: bost kontatu behar ditugu, beraz, bosgarren kalexkan, ezker hartu. Kalexkaren erdialdera dago tunba eta Xahoren aurpegia Baionako katedralera begira dago.

Loturak:

 


Pierre Bordazarre “Etxahun Iruri”-ren hilobia

etxahun1

Iruriko hilerrian, hots, elizaren ondoan dago lurperatua Etxahun Iruri (Iruri 1908-1979). Xiberoko kultura atxikitzeko lan handia egin zuen kantugile, pastoralgile, txirulari eta euskaltzain urgazle honek. Bereak da besteak beste Euskal Herri osoan ezagun den Agur Xiberoa kantua.

etxahun2

etxahun3

Etxahun Iruri

1 Comment more...

Pierre Topet “Etxahun Barkoxe”-ren sortetxea zena

Etxahun Barkoxe (2)
Barkoxeko Etxahunian sortu zen, Pierre Topet (1786/07/26-1862/01/17). Gaur egun etxearen arrastoak baino geratzen ez badira ere, oroigarri batek esaten digu bertan egon zela XIX. mendeko poeta zuberotarraren jaiotza eta heriotza ikusi zituen etxea.

                      Barkoxe
Heben sorthü eta hil da pierra Topet Etxahun koblakaria 1786-1862

Barkoxeko lurretan egonik ere, etxearen aztarnok ez daude herrian bertan, eta  ez dira aurkitzen errazak. Barkoxera joateko biderik ohikoena, Sohütatik abiatu eta Hoki pasatzen duena da, baina badago beste bide bat Barkoxe eta Atharratze lotzen dituena. D347 errepidea da baina egia esan, bidexka baten antza handiagoa du: kotxean pazientzia pixka batekin egin daiteke eta oso polita da. Bide horretatik joan eta bide bazterrean ezkerretara aukituko dugu oroigarria.


Euskargazkin honekin lotua:

Pierre Topet “Etxahun Barkoxe”-ren hilobia


Bereterretxe: Hilarria eta Ezpeldoia


Bereterretxen harria

Ezpeldoi (1)

Euskal Herriko kantu epiko ezagunenetarikoa da Bereterretxe, besteak beste Mikel Laboak kantatu baitu. Jean de Jaurgainek eta Sallaberryk eman zuten istorioa ezagutzera.

Bereterretxen harria (1)

Bereterretxen harria (2)

Auñamendi

Bereterretxe Auñamendi

Kantuak Bereterretxe agramondarraren heriotza kontatzen digu, Leringo kondearen eskutik (XV. mendea). Bereterretxe Ezpeldoia izeneko etxean hil zuten, kantuan ageri den bezala. ezpeldoiko gunean oraino etxea eta Bereterretxeren hilarria atxikitzen dira, azken hau oso goera kaskarrean. Datozen argazkietan ikus daitekeenez, etxeak Xiberoko etxalde tradizionalaren itxura du: etxearekin batera, ikuilua, zerritegia, ikuztegia eta idortegia dituelarik.

Ezpeldoi (2)

Ezpeldoi (3)

Ezpeldoi (6)

 

Ezpeldoia (4)

Ezpeldoi  (5)

Bertara ailegatzeko, hainbat modu bada, baina ez da aise. Modurik ezagunen eta erosoena honakoa da: Atharratzetik hegoaldera abiatu, eta Onizegainetik Lexantzüra abiatuko gara. Herria zeharkatu eta Lexantzümendi mendia ezker dugularik, Etxebarrerako bidea hartuko dugu. Bidetik goazela, Lexantzümendiren magaletik, mendia ezker eta Etxebarre eskuin izanen dugu. Mendia pasa bezain laster eta Etxebarrera heldu baino lehen, mendi pista bat ateratzen da errepidetik ezkerretara, aldapa gora. Bertan seinale bat dago “Ezpeldoia” dioena. Malda hori igo eta 300 bat metrotara aurkituko ditugu etxea eskuin eta hilarria ezker.

Cantar de Bereterretxe (Wikipedia)


Pierre Topet “Etxahun Barkoxe”-ren hilobia

Barkoxe (4)

Pierre Topet Etxahun Barkoxe, izengoitia eman dion herri eta etxean, hots, Barkoxeko Etxahunian sortu zen 1786ko uztailaren 26an eta 1862ko urtarrilaren 17an zendu. Xiberoak eman duen olerkari eta bertsolari ezagunenetarikoa da. Bizitza gorabeheratsua izan zuen eta hori bere bertsoetan islatzen da. Bereak dira esaterako Mündian Malerosik edo Maria Solt ta Kastero bertsoak, Benito Lertxundik bere gisara Euskal Herri osoan ezagutzera emanak.

 

Barkoxe (2)

Tonba Barkoxeko hilerrian dago, elizari aurrez aurre jarriz gero, ezkerretara. Bere bertso ezagun baten zati bat irakur daiteke bertan.

Etxahun Barkoxe

 


Jaurgainia etxea

ozaze

Ozazeko etxe noble honetan (Domec edo Jauregienia izenez ere deitua) jaio zen 1842. urtean Jean de Jaurgain historialari eta euskaltzalea. Atharratzetik Ozazerako bidea hartuta, Gamerera joateko bidegurutzean dago, gain batean (hortik izena, Jaur+gain), beraz erraza da ikusten. Bestalde, etxe honetakoa omen zen kantari famatu batek ezagutzera emandako XVI. mendeko kantuko alaba.

Jean de Jaurgain


Iruriko jauregia

treville

Iruriko zeharkaletik abiatu, eta elizaren pare parean aurkituko dugu jauregia (pribatua da). Jauregi honetako jauna oso boteretsua izan zen XVII. mendearen bigarren erdian. Dumasen Hiru Mosketeroak obran aipatua izan zen, Tartasek bere bigarren liburua eskaini zion eta gainera, Matalazen etsai handiena izan zen.

Iruriko Kondea: Arnaud-Jean Peyré

 

 


Herauscorritse euskal jainkoaren harria

herausco

Atharratzetik abiatzen da Madalena mendian dagoen kaperararanzko bidea. Kapera horretan erromatar garaiko harri hau dago, honako epigrafea dakarrena: FANO / HERAVS / CORRITSE / HE.SACRM / G.VAL.VAL / ERIANVS (Fano Heraucorritse hoc erigit sacrum Gaius Valerius Valerianus=Caius Valerius Valerianusek aldare sakratu hau eraiki zuen Herauscorritseren tenplurako). Ziur aski gaur egungo kapera kristauaren leku berean egonen zen Jainko pagano honi eskainitako tenplua. Harria ermitaren barruan dago eta sarrera nagusia itxita egon ohi bada ere, alboko sarreratxoa irekirik egoten da. Harria sartua eta aurreko paretan topatuko duzue, aldareari begiratu eta ezkerraldean. Bide batez, Madalena menditik Xiberoko bailara osoa izugarri ongi ikusten da.

Armiarma.com en agertzen dena.


  • Kategoriak

  • Copyright © 1996-2010 Euskargazki. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu