Nafarroa

Esteban Adoaingoaren sortetxea

 

 

 

etxea_05

Adoaingo etxe honetan sortu zen Pedro Francisco Marcuello Zabalza “Esteban Adoaingoa” kaputxinoa (Adoain, 1808/10/11-Sanlúcar de Barrameda, 1880/10/7).

elizakoa
Elizako oroigarria

Iruñe
ko Kaputxinoen komentuan hasi zuen bere formakuntza eta ordutik aurrera etxetik kanpo egon izan zen beti, ikasten lehenik, eta predikatzen gero. Italia, Venezuela, Guatemala, Kuba eta Frantzia ezagutu zituen besteak beste. Garai politiko gatazkatsuek franko mugitzera behartu zuten.

Fama handia lortu zuen mundu mailan eta gaur egun Beatifikatze prozesuan dago. Edonola ere, gurera ekarri badugu, euskararekin izandako harremanaren ondorioz da. Ama hizkuntza euskara zuen eta gehien bat bere predikuetan gaztelania erabili bazuen ere, zorionez euskarara itzulitako zenbait ere gorde dira Erroman, segur aski Ipar Euskal Herrian emandako garaietan idatziak. Sermoietan erabilitako euskara landua da eta horren erakusgarri da erabili eta eskuz osatu zuen Larramendiren hiztegiaren presentzia.

adoain iturri_01
Herriko iturria

Adoain aski herri urruna da, Nafarroako mendietan sartua, eta han hiltzen da NA-2103 errepidea. Oso herri txikia da eta erraz aurkitzen ahal da etxea. Herrian sartuta eskuinetara eliza dugu eta Aita Estebanen ohoretan plantatutako iturria. Ezkerretarako bidea hartu eta berehala antzemanen dugu Eneko etxea, Estebanen sorlekua.

oroigarri

Etxeak bi oroigarri ditu. Lehenak hala dio: “En esta casa nació el gran Siervo de Dios y egregio apóstol Padre esteban de Adoáin capuchino el día 11 de octubre de 1808”. Beranduago Euskaltzaindiak ere berea jarri zion heriotzaren mendeurrenean: “Esteban Adoain euskal predikariari Euskaltzaindiak. La Real Academia de la Lengua Vasca por su labor euskérica. 1880-1980″.

oroigarri eusk

Gehiago jakiteko:



Nabazko iturriko idatzia

 

SAMSUNG

 

Duela hilabete eman zidan Juatxo Urdirotzek honen erreferentzia, baina bidaia guztietan geratzen zitzaidan Nabaz norabidetik at, Iruñetik bertatik bertara egonik ere… Azkenean, Pello Iraizozekin duela gutxi horri buruz mintzatzeak adorea emanik, gaur hartu dut inguratzeko erabakia. Tira ba.

Kontua da, herriko iturriak, oso kaligrafia onean, mezu bat ematen diola ur bila doan nabaztarrari (edo hobe esanda, “ematen zion”, 1967an zendu baitzen azken euskal hiztuna): “Fite ichera zazi”. Juantxo Urdirotzek esan zidanez, 60ko hamarkadan egindako auzolanean idatzi omen zuten. Hori horrela izanik ere, Pello Iraizozi giro lasaian entzundako istoriotxoa asko gustatzen zait, alegia, herriko apaizarena izan zitekeela testutxoa. Esan bezala, oso kaligrafia onean dago eta gainera, aski ongi dakigu, kanta askok iradokitzen diguten bezala, neskek zer nolako arriskuak pairatzen zituzten ur bila joaten zirenean… hor izaten ziren mutil gazteak zelatan. eta ez ziren arriskuok apaizen gustuko izanen, ez.

-¡Ay, madre, que me lo han roto!
-¡Hija, no me digas qué!
-El cantarico en la fuente,
¡pues qué se creía usté!

Maritxu, nora zoaz,
Eder galnt hori?
-Iturrira Bartolo
nahi badezu etorri.
-Iturrian zer dago?
-Ardotxo txuria.
-Biok edango degu
nahi degun guztia.

Goizean jaikirikan, argia gaberik,
Iturrira gan nintzen pegarra arturik.
Galai galtza xuri bat galdeka ondotik:
Arreba, biar aldezu bidian lagunik?”

SAMSUNG

Iturria, ez dago plazan, denek aise ikusteko moduan. Ezkutatuxe dago, berritzen ari diren ikuztegiaren atzean. Errepidetik ailegatuta, Larunberena etxea aurrez aurre izanik, etxea eskuinetik saihesten duen karrika hartuko dugu eta zuzen segitu behar da, etxe bat azpitik zeharkatzen duen tunela pasaz. Orduan ere, segi zuzen beldurrik gabe, eta han antzemanen duzu. Kasu eman lohiari! Dena dela, denborak harria higatu du eta gero eta gaitzagoa da bertan idatzitakoa irakurtzea. Ikuztegiarekin egin duten bezala, iturriak ere behar luke konponketatxorik…


Jose Agerre euskaltzalearen hilobia

joseagerre2

Jose Agerre Santesteban (Iruña, 1889/12/29-1962/10/19) politikari, kazetari idazle eta euskaltzalea Agoizko hilerrian datza ehortzirik bere emaztearen familiaren hobian hain zuzen. EAJren barnean Napar Buru Batzarrean ibili izan zen politikari, baina blog honi dagokionez, ikus dezagun bere euskararekiko lotura:

Iruñean euskara irakaslea izan zen eta kazetari moduan ehundaka artikulu idatzi zituen euskarari buruz, honakoetan: Diario de Navarra, Napartarra, La Voz de Navarra, Amayur, Pregón, Olerti, Euzko Gogoa, Egan, Gure Herria eta abar. Oñatiko Eusko Ikaskuntzaren eta geroko Euskaltzaindiaren sorrerako biltzarraren ondotik, 1919an euskaltzain oso izendatua izan zen, baina kargua utzi behar izan zuen Sevillara lanera joateko. Itzuli zenean Eusko Ikaskuntzaren Nafarroako ordezkari izan zen. Beste erakundeetan ere ibili zen, halanola “Euskaltzaleak” edo “Euskeraren Adiskideak“.

joseagerre1

Hilobia aurkitzea oso erraza da. Agoizko hilerrira ailegatu eta bi ate ikuisko ditugu: hilerri berrira doana eta hilerri zaharrekoa. Azken horretatik sartu bezain laster ezkerretara paretaren kontra dago hilarria, emaztearen familiaren (Celaya Esparza) hobiarekin batera. Horrela dio: “1889 AG[E]RRE’tar JOSEBA 1962 G[oian] B[ego]”.

Jose Agerre
Argazkiaren iturria: Auñamendi

Informazio gehiago:

Bidegileak: Jose Agerre (PDF)
Wikipedia: José Aguerre
Ze Berri: Jose Agerre Santesteban
Boletín Instituto Gerónimo de Uztáriz: Jose Agerre (PDF)

Auñamendi: Jose Agerre Santesteban
Literaturaren Zubitegia: Jose Agerre
Euskera Agerkaria: Jose Agerre (PDF)


Jorge Oteiza eta Itziar Carreñoren hilobia

oteizahil

Jorge Oteiza (Orio, 1908/10/21-Donostia, 2003/04/09) Alzuzako (Eguesibar) hilerrian dago lurperatua bere emazte Itziar Carreño Etxeandiarekin batera (Atxuri (Bilbo), 1904-Alzuza, 1991/12/30) eta azken honen anaia José Luisekin batera.

Bere lan eskultorikoengatik ezagun egin bada ere, hona alor ideologikoa ekarri nahi dugu, euskarari dagokiona hain zuzen, blog honi dagokion gisan. Izan ere, Oteizak hizkuntzalaritza eta etimologia egin nahi izan zituen euskararen bidez euskaldunen arkaikotasuna eta pentsaera islatzeko asmoz, eredu latindarrarengandik at. Gisa horretan, hizkuntzalari plantak eginez, euskara bezalako hizkuntza ustez neolitikoaren bidez esplikatuko du euskaldunen artearen eta forma geometrikoen funtsa: finean, bere ustez hizkuntzaren forma dago euskal geometriaren sorburuan. Horrek (nire aburuz) balio eskasa duen hausnarketa linguistikoak egitera bultzatu zuen eskultorea, horren adierazgarririk nabarmenena 1995ean argitaratutako Nociones para una filología vasca de nuestro preindoeuropeo lana izanik. Ez dugu halere, beste jakintzagaietan lan ona egin zuenik ukatu nahi, bistan da: bakarrik, hori baloratzeko kapaz ez naizela aitortzen dut.

http://www.museooteiza.org/?page_id=8

Hilobia berak diseinatutako gurutze bikoitzak dekoratzen du. Originala muesoan dago baina haren brontzezko kopia lapurtua izan zen eta orain beste bat dago. Tunba aurkitzea oso erraza da: Alzuzako (herri zaharra, ez beheragoko urbanizazioa) elizara igoko gara eta bertan dago hilerri ttiki ttikia. Gaur egun ez da erabiltzen eta beraz, bertan dauden tunba bakarrak aipatu hiru hauenak dira, mende batzuk zaharragoak diren hiruzpalau hilarri borobilekin batera. Egia esan, hilari borobilak dira benetan hilerrian daudenak eta Oteiza-Carreñotarren tunbak alboan daude.


Florencio Ansoleagaren hilobia

DSCF0547

Iruñean sortu zen Florencio Ansoleaga Elizondo (Iruña, 1846/10/27-Iruña, 1916/02/28). Atzo izan zen heriotzaren urteurrena. Oso ezaguna da Ansoleaga Iruñean arkitektu famatua ian zelako eta bereak direlako Iruñeko arkitektura enblematiko zenbait (Aldapako San Ferminen basilika, Merkataritza Ganbara, San Lorentzo eliza, Karmeliten komentuaren ataria, Diputazio jauregiaren lorategi eta artxibo zaharra, eta abar luze bat). Izendapen eta sari asko jaso zituen bere lanagatik.

ansole_01

Aitzitik, ez da horren ezaguna bere euskaltzaletasuna. Gatikako aita eta Goizuetako ama zituen arkitektu hau, Asociación Euskara de Navarraren eta Lau-buru egunkariaren sortzaileetarik bat da, garaiko mugimendu erromantikoaren barnean.

Iruñeko San José hilerrian, Biritxitun dago ehortzia, familiaren panteoian. Tunba Kanposatuaren erdialdean dago, baina ez dut zehazki gogoratzen non.

Informazio gehiago:


Nicasio Landaren bizitokia

nicasiohil

Iruñeko Alde Zaharreko jauregi eder honetan bizi eta zendu zen Nicasio Landa Álvarez de Carballo (Iruña, 1831/10/11-Iruña, 1891/04/11). Jadanik euskargazkiko bi mezutan aipatu dugu: Asociación Euskara de Navarrako kide izan zen eta Revista Euskaran eta Euskal-Errian idazten zuen, nahiz eta mediku militar moduan atzerrian ere fama lortu zuen, Gurutze Gorriaren sortzaileetarik izanik.

Iruñean, Zapateria kaleko 40.ean dago jauregia. Mutiloa familiak eraiki zuen XVIII. mendean eta barrokoaren erakusgarri garbia da. Gaur egun Iruñeko Udalaren Kultura alorrak du bertan egoitzetarik bat. Deigarria da Nicasioren sortetxea eta hau konparatzea, bizitzan alor ekonomikoan sobera gaizki ez zitzaiola joan ondorioztatzeko.

Informazio gehiago:


Nicasio Landaren sortetxea

nicasiolandasorte

Iruñean, Carmen kaleko 7.ean sortu zen Nicasio Landa Álvarez de Carballo (Iruña, 1831/10/11-Iruña, 1891/04/11). Aurreko mezu batean esaten genuen bezala Asociación Euskara de Navarrako kide izan zen eta Revista Euskaran eta Euskal-Errian idazten zuen, nahiz eta mediku militar moduan atzerrian ere fama lortu zuen.

nicasio

Etxea estu-estua eta umila da nahiz eta berritua egon. Iruñeko Alde Zaharrean dago, Nabarreriako hirian.

(Joxemirentzat. Eutsi goiari!)

Informazio gehiago:


Nicasio Landaren hilobia

DSCF0545
Nicasio Landa Álvarez de Carballo (Iruña, 1831/10/11-Iruña, 1891/04/11) Carmen kaleko 7.ean sortu zen eta Iruñeko San José hilerrian, Biritxitun dago ehortzia. Militar eta medikua izan zen eta mundu mailan da ezaguna Gurutze Gorriaren sortzaileetarik bat izan baitzen eta domin, izendapen eta sari asko bildu baitzituen, mediku eta militar gisa. Baina ez da horren ezaguna bere euskaltzaletasuna. Asociación Euskara de Navarrako kide izan zen eta Revista Euskaran eta Euskal-Errian idazten zuen.

                  nicasio
Nicasio Landa (Auñamendi)

Tunba zehazki non den ez dut gogoan, baina sarrera nagusitik sartuta, Sarasateren hilobira (eta Arturo Campionenera) ailegatuko gara. Eskuin joan, eta murru bat ikusiko dugu. Murru horren kontra dago hobia. Honako epigrafe hauek irakur daitezke. Piramide formako harrikoa Nicasioren aitari zuzendua dago (laburduren interpretazioa, nirea): “D.O.M. / RUFINUS. A. LANDA. / ET. ARBIZU. / MEDIC[IN]a. AC. CHIR[URGI]a. / DOCTOR. EXIMIUS. / ANATH[OMI]ae. / ERUDIT[U]s. PROF[ESSOR]*. / PHLAGELLI. PESTIS. / HEROICUS. IMPUGNATOR. / CIV[ITAS]s. POMP[AELU]s. DECURO. / LX. ANNUM. AGENS. / INVICTA. IN. CHRISTUM. / FIDUCIA. PLACIDE. SUM. / ANIMAM. DEO. REDDIDIT. / ANNO. DOM[INI]. MDCCCLXII. / DIE. XI. KAL[ENDA]s. FEBRUARII. R.I.P.”. Bestalde, Nicasiori honakoa dagokio: “El Doctor D. Nicasio Landa y Alvarez de Carballo / Cofundador de Cruz Roja española / 1831-1891 / El E[xcelentissi]mmo Sr. D. Angel Di Pietro Nuncio Apostolico de S[u]. S[antidad]. Leon. XII. Concece 100 dias de indulgencia a todos los fieles que oyeren / una misa u ofecieren la sagrada comunion o rezaren una parte / de rosario en sufragio del alma de dicho señor Landa Que] E[n]. P[az]. D[escanse]. / ofreciendo por los santos fines de la iglesia /.

Informazio gehiago:


Alexander Tapia Perurena idazlearen sortetxea

Alexander Tapia Etxe

Iruñeko etxe honetan etorri zen mundura Alexander Tapia Perurena (Iruña, 1899/08/11-Iruña, 1957/05/21?) euskal idazlea. Gerra aurreko poetetarik bat dugu Alexander.

Sortetxea Nabarreria kaleko 11.ean dago.

Ikusi halaber:

EUSKARGAZKI (2009/04/25): Alexander Tapia Perurena poetaren hilobia

Alexander Tapia Perurena
Alexander Tapia Perurena (PDF)


Baroja familiaren Itzeako hilobia

barojilobi

Hilerrian Itzea etxeak bere hilobia du, Berako gainontzeko etxeek bezala. Bertan daude lurperaturik Serafin Baroja Zornoza eta Carmen Nessi Goñi, Pio BarojaCarmen Baroja eta Ricardo Barojaren gurasoak. Azken hori, Julio Caro Baroja eta Julia Uzcudun, etxeko neskameatrekin batera ere hemen datza.

barojailarri

Hala dio hilobiak: Aquí yacen don Serafín Baroja y Zornoza ingeniero de minas 1840-1912 R.I.P. Carmen Nessi y Goñi 1849-1935. Oinean honakoa irakutzen da: Julia Uzcudun 1888-1968. Lurreko harlauzetan, honakoa dago: ezkerrekoan; Ricardo Baroja Nessi 1871-1953; eskuinekoan; Julio Caro Baroja 1914-1995.

itzeaburni

Esan bezala, hilerrian dago hilobia. Berako herritik kanpora dago: San Esteban da kalearen izena. Herrian sartu eta San Estebango elizaren ezkerraldetik abiatzen da kale hori, Irun aldera. Kapera bat du hilerriak eta bertan sarrera bat. Hobe dugu sarrera hori hartu beharrean, hilerriaren bestaldean dagoena hartzea, errepidea piska bat segituz. Ate horretatik sartuta, kapera eskuinean ikusten dugularik, ezkerrera dugun murruari itsasia dago tunba, hilerriaren zaintzaileak tresnak gordetzeko duen etxolaren ondoan. Nahiko egoera kaskarrean dago hilobia, egia esan.

 


  • Kategoriak

  • Copyright © 1996-2010 Euskargazki. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu