Nafarroa

Arantzaditarren hilobia

 

Iruñeko San Jose hilerrian dago, Biritxitun. Familia aristokratikoa da arantzaditarrena eta sona handiko jendea datza bertan (ikusi hemen leinuko kideen berri), horietako batzuk ideologia abertzaleko politikari izandakoak. Bertan dautza, besteak beste, Iñigo Arantzadi markes, akademiko eta ikerlaria, Koldo Chamorro argazkilaria, Juana Irujo ikurriñaren aurrekari izandako bandera (aranatarrek Café Iruñan diseinatutakoa) josi zuena, edo haren seme Manuel Arantzadi politikari eta argitaratzailea, Eusko Ikaskuntzaren sortzailea.

Estanislao Arantzadi, Javier Ziga pintorearen eskutik

Guri Juanaren senar eta Manuelen aita Estanislao Arantzadi Izkue (Lizarra,  1841/05/07-Oñati, 1918/09/16) aipatzea interesatzen zaigu, euskararen alorrean egindako lanagatik. Asociación Euskara de Navarraren sortzaile izan zen eta  zuzendari ere bai 1878an. Euskara berpizteko euskaldunen batzar bat egitea ere proposatu zuen, zaharrak eta gazteak bilduko zituena, baita euskara hezkuntzan sartzea ere. 1901ean ortografia finkatzeko Eskualtzaleen Biltzarrak deitu Hendaiako biltzarrean ere izan zen. Oñatin hil zen, Eusko Ikaskuntzaren sorreraren biltzarrera joan zenean.

Bertan datza Jesus Arantzadi Irujo ere (Iruñea, 1888(01/15-Iruñea, 1940/03/08). Iruñeko Maisu Eskolan Diputazioak sortutako euskara katedra lortu zuen 1922an.

Ez dut mapan hilobia kokatzerik izan.

Gehiago jakiteko:


Xalbador bertsolariaren hilobia

Iturria: Wikipedia

Urepeleko Xalbadorreneko hilobo honetan datza Fernando Aire Etxart “Xalbador” (Urepele, 1920/06/19-1976/11/07) bertsolari ezaguna. Plaza eta txapelketa askotan ibilia, zenbait idazlan ere utzi zizkigun. Ezagunena Odolaren mintzoa liburua da. Euskaltzain ohorezko ere izandatu zuten.

Hilerria elizaren alboan dago eta ez da handia. Erdialdean aurkitzen da hilobia.


Hiriberria etxeko ataburua

Baigorriko Hiriberria infanzon etxea da. Hartara, besteak beste, etxe horri atxikitako lurrek zenbait zerga salbuetsirik zituzten. Ataburuan etxea bera mintzo zaigu:

INFANCON / SORTVNIS
INFANCON / HILENNIS

Hots:

Infanzon sortu niz,
infanzon hilen niz.

Zoritxarrez ezin izan dugu ataburuaren irudi onik egin, baina balia bekigu Colasen irudi hau, erakusgarri.

Etxea Behereko Karrikan dago, plazan, frontoiari aurrez begiratuta ezker, Etxauziara igotzeko bideari itsatsita. Aurrean larraina du, eta ez da erraza ataburua ongi ikustea.


Arrosako Kastoreneko ataburua

Colasen irudia

Arrosako (Nafarroa) Eihartze auzoko Kastorena etxeak honako ataburua du:

IOANNES
DE.HEGVI
PORTALADA
HVNEN
EGUILEA

ETA HAREN
ESPOSA.IEAN
NE.D’AR
ROSA

DOMINGO
TOMPERIZ

LAN
1787

Hots:

Joannes de Hegi portalada hunen egilea eta haren esposa Jeanne d’Ar[r]osa. Domingo Tomperiz L’an 1787.

* * *

Iduri duke Domingo hori hargina dela. Ez da ohikoa, haatik, harginek beren obrak ataburuetan sinatzea. Bestalde, Tomperiz deiturak Done Peritz formaren aldaera dirudi.

Bestalde, lehen testuetarik dugu, eremuan egun ere ohikoa den o>u bilakabidea sudurkariaren ondotik, erakuslean (hunen). Aipagarria da haren formaren erabilera, Linschmann-Aresti legea urratzen bide duena. Bere bihurkaria beharko genuke; are gehiago, Iparraldeko testuetan (begiratu OEH), baina, bada salbuespen bat, testu zaharretan ere betetzen dena: genitiboaren aurreko izango litzatekeen sintagma horrek eta genitibodun sintagmak elkarrekin beste sintagma bat osatzen badute, ez da aplikatzen delako erregela hori. Eta kasu honetan, hala da, [Joannes de Hegi portalada hunen egilea eta haren esposa] sintagma bakarra baita. Grafiaren aldetik, ezohikoa da /u/ soinurako <u> (edo <v>) grafema erabili izana, eta ez <ou>.

Lekua aurkitzeko, Baigorritik Arrosarako bidea hartuta, Ortzaizera joateko trenbidea gurutzatu baino lehen, hartu ezkerretara igotzen den aldapa eta berehala ikusiko duzu.


Arrosako Aintziartea etxeko ataburua

Etxeetako ataburuetan askotan etxearen egileen edo eraberritzaileen izenak agertu ohi dira. Batzuetan mezu bat ere ekartzen dute, normalean frantsesez, latinez edo gaztelaniaz idatzirik; oso bakan egon ohi da euskaraz. Arrosako Aintziartea etxekoak, ordea, hala dio (barka irudien kalitatea):

BETRIDESTEVEDRVN

DAICO SEMEACENDO

BORANEGINNAANC

HARTPINTAPAGABEC

A 1785

Bat nator Xamarrek Etxea liburuan (206. or.) dakarren hitz banaketarekin, eta nik ere hala ulertu dut:

Betri de Estebe Drundaiko semea zen de[n]boran egina. Antxart, pinta paga beza. 1785

Nire ustez doboran hitzean <n> falta da, eta lehendabiziko <o>-k hutsa behar du izan. Bestalde, dudarik ez dago  horrek ardo neurriari egiten diola erreferentzia, baina zergatik aipatzen den jakitea ez da horren erraza. Xamarrek uste du Betri de Esteberen eta Aintziarten arteko apostu bat egon daitekeela tarteko. Menturaz etxearen eraikuntzarekin lotua.

Etxea aurkitzeko Baigorritik Arrosarako bidea hartuko dugu. Arrosara ailegatuta eta trenbidea eskuin dugula, erreka zeharkatzeko zubiraino ailegatuko gara. Hura zeharkatu gabe, aurrera eginen dugu trenbidea eskuin dugula, trenbide-pasagune bat aurkitu arte. Horretan ezker eginen dugu, Eihartze auzoan sartuz. Gero berriz ezker egin, eta bidegurutze batean ikusiko dugu etxea.


Baigorriko ataburua (beste bat)

Colasen irudia

Beste sarrera batean Baigorriko euskarazko ataburu batez mintzatu ginen. Gaurkoan beste etxe batekoa dakargu. Ataburuak hala dio:

IOANNESDE / SARRICVIEN

CATALINDE / IRIBARNE

IANCOASOR / HIT. 1749

Hau da:

Ioannes de Sarricuien

Catalin de Iribarne

Iancoas orhit, 1749

Orotariko Euskal Hiztegiak Janko aldaera Baigorrikotzat du hain zuzen ere, eta Le Dauphin ontziko gutunetan ere ageri da aldaera hori.  Orhit(u) aditza, hemen aditzoin forman ageri dena aginterazko zentzuan, arrotza da egungo Baigorrin, orroit(u) entzun baitaiteke haien ahotan. Badirudi, hala ere, orhitu dela Zuberoako eta Nafarroa Behereko autore zaharrek baliatu izan dutena, OEH ikusita. Etxeparek berak badakar, Jainkoaz orhitu esamoldean hain zuzen. Baigorrin oraindik hasperen zenbait entzun badaitezke ere, ozen ondokoak, honakoa bezala, nekez aurkituko ditugu egun.

Ataburua aurkitzea erraza da, Karrika Nagusian berean baitago, Behereko karrikan hain zuzen. Herriko etxea eskuin eta pilotalekua ezker utzita, plazatik atera karrikan behera, eta lehendabiziko etxean dago, ezker aldean, inoiz ate izandako leiho batean.


Etsaingo azken euskaldunaren hilobia

Etsain herria Anue ibarraren hegoaldean dago, Iruñetik 20 bat kilometrotara, Baztango bidean eskuin hartuta. Ibarra XIX. mendearen hondarrean hasi zen erdalduntzen, eta gaur egun, bertako mintzoa egiteko gai diren hiztunak kontatzeko, aski da esku bakarreko hatzak baliatzea, Lingua Navarrorum blogean ikus daitekeenez (ikus hemen, hemen eta hemen). Etsainen, dirudienez, Landa etxeko Urbano Erro Yaben izan zen azken hiztuna, 1953an zendua. Horren kontzientzia bide zuten hilarria paratu ziotenek, datu hori hilarrian berean jaso baitzuten.

EMEN DATZA ERRO YABEN DAR URBANO LANDA ETXEKO SEMEA

GOYAN BEGO

ERRIONTAKO AZKENEN EUSKALDUNA

1953 URTE

Hobia hilerrian dago, San Juan batailatzaileari eskainitako elizaren gibeleko aldeari atxikirik. Eliza herritik aparte dago, gain batean. Txiki-txikia da hilerria, beraz, aise aurkitzen ahal da harria, sartu eta eskuinetara.

Paula Kasaresen liburuari esker (352. orr.) izan dut honen berri, eta berak dakarren argazkia nik egin ahal izan dudana baino zinez hobea da. Edo ordutik harria higatu da edo, sinestekoago dena, argazkilari txarra naiz.

EGUNERATZEA

Hau argitaratu dudan egunean berean Leire Narbaizak gogora ekarri dit Xamarrek Orekan liburuan eta Euskara Jendea dokumental sortan ematen duela honen berri. Mila esker!


Juan bautista Sanzberro idazlearen jaiotetxea


Copy of Sanzberro 3
Testua eta agazkiak:Gorka Lekaroz (Mila esker hari!)

Etxalarko Antsolokueta auzoko Iriartea etxean sortu zen Juan Bautista Sanzberro Larralde, XVIII. mendeko euskara nafarraren lekuko izan zena (Etxalar, 1701/9/10–Etxalar, 1751/4/23).

Copy of Sanzberro 2

1700 urte ingurura arte Juansanzberro abizenaz izendatu zituzten Etxalarren Iriarteko seme-alabak; Juan Bautista bera izen horrexekin bataiatu zuten 1701ean; harez geroztik, ordea, deituraren era laburragoa erabili izan zuen beti, eta Sanzberro eman zuten parrokia-liburuan ere, aurreko Juan hura betiko ezabatuta.

Copy of sanzberro1

1727 eta 1730 bitartean hartu zituen ordenak eta 1730eko martxoaren 4an bihurtu zuen apaiz Iruñean Melchor Ángel Gutiérrez Vallejo gotzainak. Ordurako hainbat kapilautzaren jabe izanik, Iriarteko gaztea ez zen seguru asko estutasunean biziko herriko Santa Maria elizan zerbitzatzen hasi zen arte.

Ez dakigu Etxalartik kanpo beste inon ibili ote zen, baina litekeena da bere egitekoa bertatik atera gabe bete izana. Jaioterriko parrokian aritu zen 1740ko hamarkadan zehar bederen, beste zenbait apaiz lagun zituela; izan ere, XVIII. mendean zehar Etxalarko eliztarren beharrak asetzeko pertsona bakarra aski izan ez nonbait eta apez-taldetxoa elkartu izan zen eskuarki. Sanzberroren arrastoa 1744an ageri da estreinakoz Bataiatutakoen Bigarren Liburuan.

1749an amaitzen den liburu hartan bertan utzi zuen etxalartarrak euskararen lekukotasuna; hiru orrialde hartzen dituzten doktrina inguruko testuak, hain zuzen.

Copy of Sanzberro 4
Iturria: Urtzi Reguero

Jaungoycoaren legueco Mandamentusantuac dirade amar, lenvicico irurac Jaungoycuaren onrari dagosquionac, eta verce za
zpiac lagun projimuaren provechuari. Lentabicicua Jaungocobat maytadazagulla Gauzaguciac baño gueyago. Bigarrena estaquigula iuramenturic banoqui…

Testu horiek osatu eta handik lasterrera hil zen. 1751eko urtarril amaierakoa da Etxalarko parrokia-liburuetan utzi zuen azken sinadura: otsailetik Martin Dendariarenak hartu zuen elizako liburuen ardura. Gaixorik, apirilean hil zen euskara zaharraren muga-mugako lekuko hau, Erretonia (Erretorenea) etxean, hilburukoa aginduta eta bere gizarte-maila eta egitekoari zegozkion hileta-elizkizunak egin zizkiotelarik.

Copy of Sanzberro 5

Sanzberroren etxea ikusi nahian Iruñetik edo Donostiatik hurbiltzen denak Etxalar zeharkatu eta kuartela alboan utzita Sara alderako bidea hartu behar du. Herritik atera gabe, Tximista errekaren gaineko zubitxoa igaro bezain laster topatuko du eskuinetara Antsolokueta auzoan sartzen den errepidea. Huraxe hartu eta berehala dago Iriartea; ezker aldeko bigarren etxea da. Aurrealdean du adierazia bere izena.

Informazio gehiago:

Lingua Navarrorum: Juan Bautista Sanzberro (1701-1751)


Baigorriko ataburua

Baigorriko ataburua

Colasen irudia

Baigorriko etxe honetan segur aski aurreko eraikinarena zen ataburua gorde eta eraikuntza berrian jarri zuten. Ohikoa da Baigorriko etxeen ataburuetan egilearen edo egileen izenak aurkitzea, edo etxea berritu dutenarenak, bai eta eraikitze edo berritze urtea ere. Baigorrin horrelako ataburuak latinez, frantsesez eta gaztelaniaz ere ikus daitezke, baina beti bezala, euskarazkoak bakan dira. Oraingoan euskarazko bat dakarkigu. IHRS Jesukristoren ikurra darama, irudi geometriko zenbait eta 1671ko data. Euskarazko testuak hau dio:

CVTIARE QUIN.DVGVN.BAQUIA.AS / QUI.DVGVLA.IOANNES.DIRIBARNE.

Batetik, ea>ia bilakabidearen adibide aski goiztiarra dugu baquia hitzean. Bestetik, Iribarnek adierazi nahi izan zigunaren zentzua osoki harrapatzea ez da lan erraza. Garbi dago etxe horretan duten bakearekin aski dutela, baina zer da CVTIAREQUIN? Lehen begiratuan “Gutiarekin” irakur liteke, eta gauzen eskasiarekin lotu (cf. Zerbitzari OEHn: Eta hari bezala gure gutia aski zauku atseginez betetzeko). Hala balitz, gauzen eskasiarekin duten bakea aski izanen litzaieke. Arazoa da testuko beste <g>-ak ikusita, G > C idatzi izana ez dela akats egiten erraza. Orduan zer da cutia? Bestalde, nire ustez dugula subjuntibotzat hartzea da zentzuzkoena: dugula = “izan dezagula”. Agian, dugun ere uler liteke CVTIAREQVIN horren aurretik, euskararentzako arruntegia ez den ordena batean.

Esan bezala, zentzu orokorra bai, baina ñabardurek ihes egiten didate.

Baigorriko ataburuaren etxea

Etxea Baigorriko karrika nagusian dago. Elizatik herriaren beste muturrean dagoen Behereko plazara iritsita aurrera jarraituko dugu, Behereko plaza utzita, Donibane Garazi eta Arrosa aldera, karrika nagusitik. 80 bat metrotara eskuin adean ikusiko dugu, errepidean berean.

1 Comment more...

Iturmendiko gurutze-bidea

 



   Aizaga gurutze bidea

Iturmendin Nafarroan zaharrenetarik den gurutze-bidea dago. Lehenago Iturmendiko herritik abiatu eta Aizagako Ama Birjinaren (Aizara, Aitzaga edo Aritzaga izenez ere ezaguna) ermitarainoko gurutze-bidea zen, baina gaur egun oso ondatua dago eta gurutze batzuk galdu dira. Gorde diren gurutze zenbait berreginak daude, eta jatorizko itxura gorde dutenekin batera, Pilarako Ama Birjinaren ermitaren inguruan eta Aizagakoaren inguruan jarri dituzte berriki, jatorrizko gurutze-bidearen zentzua galduz.

Zaharrenetarik dela diogu, XVIII.mendean hasi zirelako gurutze-bideak modan jartzen Jesu Kristoren gurutzerainoko bidea gogora ekarri nahian, eta Iturmendiko gurutze batek 1712ko data baitu. Baina blog honen eitea kontuan izanik, ez da hori gurutze-bide honek duen gauzarik interesgarriena. Jatorrizko itxura gorde duten XVIII. mendeko gurutzeen artean lauk euskaraz egindako inskripzioak.

Inskripzioak gorde dituzten gurutzeek alde batean Kristoren Nekaldiaren estazio bat dago idatzirik eta bestean gurutze hori pagatu zuenaren izena. Tamalez, inskripzioak oso hondatuak daude denboraren poderioz, eta begi hutsez irakurtzea ia ezinezkoa da (niretzat bederen). Are gehiago, beste gurutze batzuetan ere somatzen da inskripzioak bazeudela, baina horietan hizkuntza zein den ere ezin da igarri.

Berriki Nicolas Arbizuk eta Mikel Markotegik argi berezi bat erabilita ikertu dituzte inskripzioak, eta nik baino dexente gehiago ikusi ahal izan dute. Hona beraien proposamena, Guaixen irakurria:

 

Pilara 1

1. GURUTZEA

A aldea: C…… gundu (ce?)n(e?)an

B aldea: Antonyo de goyechea…

Pilara 2

2. GURUTZEA

A aldea: Gurucearequin bigarrenean erori…

B aldea: Nicolas de Zufiaurrec eguin arazia

Aizaga 3

3. GURUTZEA

A aldea: Jerusalengo alabac consoladu zioten

B aldea: Pedzo juaquin de mendia año 1712

Aizaga 4

4. GURUTZEA

A aldea: Jesuchristo gure juan(a?) (da?)go guruce(an?) ylzez josiri(c)

B aldea: ++m+guel de [g]oicoe[c]hea Y echeuerr[i]++g+


Esan bezala, traskribapen hauetan nik begi hutsez ikusi ahal izan nuena baino askoz gehiago ageri da, eta ez dut Arbizuren eta Markotegiren irakurketarean alde edo kontra egiterik. Lan txukuna eta interesgarria egin dute, baina badira aipatzeko gauza zenbait:

Lehen gurutzea V. estazioari dagokiola kontuan izanik, C[ireneo(a)c la]gundu bezalako zerbait espero genezake. Aditza irakurgaitza da, eta zuenean edo zionean bezalako zerbait espero badaiteke ere, ezin horrelakorik proposatu.

Bigarren gurutzearen irakurketa zuzena da segur aski, baina, argi eta garbi ikusten da guruzearequin, <z>-z idatzia dela.

Aurreko bi gurutzeak Pilarako ermitan daude, eta honakoak Aizagan:

Hirugarren gurutzean, zioten da gatazkatsua. Ez nago ziur <z> baino, ez ote den <c> ageri. Bestalde, aditzaren amaiera irakurgaitza da, baina hau VIII. estazioa izanda, espero genukeen aditza hurbilago legoke zituen-etik, Jesus izan baitzen kontsolatzailea, eta ez kontsolatua.

Laugarrenean, esango nuke argi xamar ikusten dela juan baino, jaun jartzen duela, akaso laburdura baten bidez.

Gurutzeak ikusteko, Iturmenditik abiatuta Barrenkaletik behera egingo dugu eta autobidea tunel baten azpitik pasako dugu. Industria-nabe batzuk ezker eta eskuin ditugula, bidetik aurrera jarraitu eta segituan iritsiko gara Pilara ermitara. Gainontzeko gurutzea ikusteko, bide beretik aurrera egin eta Arakil ibaia zubitik zeharkatu bezain laster ikusiko dugu Aizaga, muino batean.

Oharra:
Inork argazki hobeak ikusi nahi baditu, aski du nirekin harremanetan jartzea.

Gehiago jakiteko:

 


  • Iruzkin berriak

  • Kategoriak

  • Copyright © 1996-2010 Euskargazki. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu