Lapurdi

Ibarrungo errotako ataburua

Ibarrun errota ataburua

Lapurdiko herrietan franko dira erreka bazterretan eraikitako errotak, maiz etxebizitza bilakaturik egun. Senperen ere badira zenbait, ezagunena eliza ondoan dagoen Plazako Errota, segur aski.

Baina oraingoan Senpereko Ibarrun auzoko errotari erreparatuko diogu. Izan ere, orain etxebizitza pribatu den errota hori 1652an eraiki zen auzolanean. Hala azaltzen du errotaren harrizko ataburuan zizelkaturik kausi daitekeen idazkiak.

Ibarrun errota 2

Ohikoa da zonaldeko arkitekturan ataburuetan eglearen izena eta urtea agertzea, baina ez da horren ohikoa testu hori euskaraz ikustea, nahiz eta urte batzuk lehenago gertuko Saran Axularrek Gero idazlan mardula egin izanak jendea euskaraz mintzo zela eta batzuk irakurtzeko ere gai zirela erakusten duen.

Ataburuak honakoa dio:

HAV·DA·ERROTA SEN / PERECO·HERRIAC ERA / GVINARACIA 1652

Euskararen aldetik ezer gutxi dago aipagarri: Grafian harrigarri gerta dakiguke herskari aurretik <n> idatzi izana <np> bilkura berezi eta grafikoki berria eratuz. Fonetikari so, egun egiten den euskararekin alderatuz, hasperenaren indarra salatzen duten <h>ak ditugu. Gainera, eragin arazi forma pleonastikoa dago, –ra– eta arazi faktitiboak batera dakartzana. Garaiko autore lapurtarrek bi forma arazleak dituzte, baina gutxitan biak batera. Dena dela, baliteke ordurako eragin aditzaren –ra– faktitiboa emankorra ez izatea, izan ere eragin arazi hori bera Etxeberri Ziburukoak, Gazteluzarrek edo Aranbillagak badute, baina ez dute pleonasmorik agertzen beste aditzekin.

ibarrun errota 1

Errota aurkitzeko Ibarrungo plazatik, frontoitik abiatuko gara. Frontoiari eta errepide nagusiari bizkarra emanda, aurrera egingo dugu eta plzan bertan Igel eta Frontoi karrika elkartzen diren puntuan izanen gara (arbol bat dago bidegurutzea  n). Ezkerretara Igel karrikatik aurrera eginen dugu eta 250 bat metrotara eskuin aldean, ikusiko dugu etxearen ataka, paretan margotutako frontoi arrosa txikia eta etxea bera.

Mila esker, Idoia, pazientzia handiko bidaide.


Mixel Xurio idazlearen sortetxea


martzeenea

Mixel Xurio Azkaineko Martzeenea etxe honetan sortu zen (Azkaine, ??-Donibane Lohizune, 1718-4-26). Erlijio-ikasketak egin eta Donibane Lohizuneko bikario gisa aritu ondoren, bertako erretore izendatu zuten 1702an, eta bertan aritu zen hil artean. Xurioren obra bakarra ezagutzen da: Jesu-Christoren imitacionea, Tomas Kempiskoaren lanaren itzulpena, 426 orrialde hartzen dituena. Lapurdiko kostaldean erretore-lanetan zebilela idatzi bide zuen, baina ez zen argitaratuta ikustera iritsi, Xurio hil eta bi urtera kaleratu baitzen, 1720an, André Droillet apezpikuaren baimenarekin eta Bordeleko Guillaume Boudé Boéren etxean. XVIII. mendearen hasierarako, kontrarreforma katolikoa hedatzeko lanean aritu ziren lapurtar idazle klasiko nagusiak (Materre, Etxeberri Ziburukoa, Axular, Argaignaratz, Harizmendi eta abar) zenduak ziren. Lapurdik bizitako literatur loriaren gainbehera gertatu zela azaldu ohi dute euskal literaturari buruzko eskuliburuek, baina lanik argitaratu zen orduan ere. Xurioren Imitacionea adibide ezin hobea da; izan ere, XVIII. eta XIX. mendeen artean hamar berrargitalpen baino gehiago izan zituen.

Martzeenea, Martzeenia edo Martzenia, Jean Elizalde “Zerbitzari”-ren sortetxearen ondo-ondoan dago, gaur egun Sainte Marie eskola denean. Azkaineko plazan gaudela, pilotaleku gibeletik behera doan karrika hartuko dugu. Aldaparen amaieran, bidegurutzean aurkituko dugu etxea. Bertan sortu ziren, orobat, Mixelen ahaide Martin eta Pierre Xurio. Etxeko oroigarriak honakoa dio: “Michel Chourio / Imitacionea eskuaralat itzuli / zuenari 1720 / Eskualtzaleen-Biltzarrak”

xurio oroigarria

Bihoakio, halaber, nire esker ona testu honen egile ere izan den Eneko Zuloagari eta bidaide izan dudan Idoia Lazkanori.

Gehiago jakiteko:


Jean Elizalde “Zerbitzari” idazlearen sortetxea

Malo baita

Azkaineko etxe honetan sortu zen Jean Elizalde Salaberri “Zerbitzari” (Azkaine, 1883/08/29-Gerezieta, 1961/05/05). Larresoron hasi zituen apaiz ikasketak eta gero Biarnon. Hainbat herritan egon zen apaiz, eta goiz piztu zitzaion idazteko grina. Oso idazle polifazetikoa izan zen eta obra zabala du: prosa, poesia, antzerkia, itzulpengintza eta kazetaritza jorratu zituen, Eskualduna eta Eskualdun Ona bezalako agerkarietan lehenik, eta Gure Herrian gero. Lehen Mundu Gerlaz idatzi kronika ezaguna da.

Testu franko euskaratu zituen, erlijiosoak batez ere, Ichtorio Saindua kasu, edo Banhar deitu salbaiak (1936). Atsotitz mordoa ere bildu zuen eta antzerkigitzan ere ibili zen, Gaxuxa edo Mikolas bezalako obrekin, besteak beste. Haurrendako ere idazten zuen beste batzuekin batera sortu zuen Herria aldizkarian, eta poesia ere egin zuen, abertzaletasuna eta erbestea eta ohiturak bezalako gaiak ikutuz.

Euskaltzain urgazle izendatu ondoren, 1930ean oso bilakatu zen.

malo

Etxea, Malo baita edo Itzala izenez ezaguna, erraza da aurkitzen. Plazara begira jartzen bagara, eliza eskuinetara izanen dugu eta frontoia ezkerretara. Frontoiaren paretaren atzetik jeisten den bidea hartu baino ez dugu, eta aldaparen amaieran, ezkerretara, ikusiko dugu etxea. Ataburuan oroigarri bat du: “Jean ELISSALDE / “ZERBITZARI” / ESKUALZALEA / 1883-1961″
elizaldeoroigarri

Gehiago jakiteko:


Jean-Pierre Duvoisin idazlearen hilobia

Duvoisin hobia

Hemen dago ehortzirik Jean-Pierre Duvoisin (Ainhoa, 1810/05/15-Ziburu, 1891/01/30). Familia oneko idazle honek Larresoroko apaizgaitegian egin zituen ikasketak baina ez apaizteko: aduanako mugazain bukatu zuen. Herriz herri ibili zen bere lanean, baina ezaguna baldin bada, idazle oparoa izan zelako da.

Artikuluak idazten zituen prentsan eta orduan aski esanguratsu ziren Antoine d’Abbadie edo Augustin Chahorekin elkartrukatutako gutunak ere gordetzen dira. Horiekiko harremanari esker ezagutu zuen Louis-Lucien Bonaparte printzea eta harentzako aritu zen gogor lanean. Hori horrela, itzulpen franko egin zituen, baina baita bereak diren lanak ere. Bereak dira, esaterako, berandu argitaratutako Baigorriko zazpi liliak (1832) edo 1858ko Laborantzako liburua. Itzulpenak ugari dira eta bere lumak euskaratutako idazleen artean ditugu Cervantes, Fénelon edo Demostenes besteak beste. Euskarazko lan zenbait lapurdiko euskarara ekarri zituen, Bonaparteren aginduz zenbaitetan, baina honen manurik garrantzitsuena, dudarik gabe, Bibliaren lapurterazko itzulpena da, bi Testamentuena, eta Duvoisinek agindua bete zuen: atalka argitaratu zuen Bonapartek 1859 eta 1865 bitartean Londresen, Bible Saindua edo testament zahar eta berria, egun arte ereduzko itzulpena dena.

Duvoisin

Hilobia Ezpeletako hilerrian dago, eliza inguruan. Hilerria epistolako aldetik gurutzatzen badugu, elizaren abside ondora ailegatu bezain laster aurkituko dugu hobia, lehen Miss Frantzia izandako Agnès Soureten ehortz-lekutik gertu. Hainbat pertsona daude hor ehortzirik, Duvoisinen ama eta senideak batez ere. Hilobiak, gureari dagokionean, hala dio xume: “Jean Pierre Duvoisin / Homme de Lettres / décédé le 30 1 1891”.

Gehiago jakiteko:


Jean Hiriart-Urruti idazlearen sortetxea

Joanesederra 1

Jean Hiriart-Urruti (Hazparne, 1859/01/30-Baiona, 1915/11/04), Hazparneko Joanesederraenea izeneko etxe honetan munduratu zen.

“Manex” aitzindaria dugu euskal kazetaritzan. Lapurdin bertan erlijio-ikasketak egin zituen, 1881ean apaiztu zen eta hainbat urtez hizkuntza klasiko zein modernoak irakatsi zituen Larresoroko seminarioan. 1907an Baionako katedraleko kalonje Gratien Adema “Zaldubi” hil zenean, hazpandarrak hartu zuen bere lekua.

hiriart urruty

Hiriart-Urruti XIX. mendearen amaierako eta XX.aren hasierako euskal kazetaria dugu, garai hartan erlijioaren eta gizarte tradizionalaren gertatutako aldaketez jardun zuena, baita haserre biziz jardun ere (gorri eta xurien arteko gatazkak puri-purian zeuden eta elizarentzat garai latza izan zen, estatuak eskumenak eta indarra kentzen jarraitu baitzuen. Hazpandarraren izena Eskualduna astekariarekin (8.000 harpidedun zituen 1908an eta, nagusiki, laborarien artean zabaltzen zen) dago lotuta ezinbestean: argitalpenaren zuzendari izateaz gain, artikulu nagusiak eta hainbat testu idatzi zituen hogeita bost urtez. Bizimodu tradizionalaren ohiko elementuen (erlijioa, familia-eredu klasikoa, euskara, etab.) defendatzaile sutsua izan zen, baina bere burua ez zuen abertzaletzat. Are gehiago, Frantzia aldarrikatu zuen bere aberri gisa eta sasoiko frantziar armadaren jardunaren eta politika inperialisten alde egin zuen.

Hiriart-Urrutik ez zuen libururik idatzi, baina XX. mendean zehar zenbait bildumatan bildu ziren bere kazeta-lan eta bestelako testuak: Lafittek Zer eta zer (1944), Mintzaira, aurpegia, gizon! (1971) eta Zezenak errepublikan (1972) bildumak prestatu zituen. 1995ean Iñaki Caminok Gontzetarik jalgiaraziak antologia berria prestatu zuen Klasikoak bildumarako, eta 2004an kaleratu zuen Xabier Altzibarrek orain arteko bilduma mardulena: Ni kazeta-egilea naiz. Artikulu, berri, istorio. Euskarazko kazetaritzaren oinarriak ezarri zituen Hiriart-Urrutik bere lanetan. Kanpoko ereduez gain (Venillot, Saint-Beuve, La Bruyère, Bossuet, etab.), euskal prosalari zaharrak (Axular, Oihenart) eta garaikideak (Elizanburu, Duvoisin, Ithurri) ere ezagutzen zituen, eta horiengandik edanda lortu zuen bere idazkera landua. Estiloari dagokionez, zehaztasuna, dotorezia eta indarra (haserre-kutsukoa sarritan) aipa daitezke. Ondoko hamarkadetako kazeta-egile eta prosalarien aitzindari izan zen.

Joanesederra 2

Sortetxea Hazparneko Hazketa auzoan dago. Herritik abiatuta D21 errepidea hartuko dugu Beskoitzerantz, Hazketara. Lehen errotondatik aurrera segituko dugu eta ezkerretara segituan aurkituko dugu bide bazterrean gelditzeko sargune bat. Hor autoa utzi eta oinez aldapa gora egin behar da langa pasatuta. Muinoan ageriko zaigu Joanesederraenea. Errazagoa da kokapen zehatza mapan ikustea.

Mila esker Aziti Bihia euskal filologo gazteen ekarte jaioberriari, bidaide bikainak izan baitira!
Sarrera honetan Eneko Zuloagak idatzi du testua.

Gehiago jakiteko:


Wentworth Webster euskalariaren bizilekua

wenworetxe
Wentworth Webster (Uxbridge, 1828/06/16(26?)-Sara, 1907-04/02) Bechi-enea izeneko Sarako Lehenbizkai auzoko etxe honetan bizi izan zen. Webster apaiz anglikanoak bere bizitokia Saran ezarri zuen eta euskalaritza eta etnografian ibili zen.  Antoine d’Abbadie, Julien Vinson, Carmelo Etxegarai edo Bonaparte printzearen adiskide izan zen. Euskalaritzaren alorrean, berari zor diogu Altabizkarko kantuaren apokrifotasuna salatzea, edo Urteren gramatikaren argitalpena. Horrezaz gain ipuin bildumak, pastoralen inguruko lanak, euskal poesiari buruzko disertazioak eta abar baditu.

oroiwenwo

Esan bezala, etxea Lehenbizkai auzoan dago. oroigarriak honakoa dio: “Wentworth Webster / eskualdunen adiskide / kartsu eta iakintsuari / 1828 1907 / etche huntan bizi izan zen / hamabi urthe / Krespotegian hil zen”. Sarako plazatik nola joan azalduko dut (autoz joatea komeni da). Frontoia atzean dugularik, Herriko Etxeari aurrez aure begiratuko diogu (eliza eskuin geratuko zaigu). Ezkerretara ateratzen den kalea hartuko dugu. 100 bat metro ibili eta eskuin hartuko dugu, maldan behera. gisa horretan D406 errepidera ailegatuko gara. ezkerretara hartuko dugu errepide hori, Berara bidean. errepidea jaraitu eta kurba itxi bat eginen dugu ezkerretara. Bihurgune horren ostean dago bidegurutzea Lehenbizkaira sartzeko. Bidegurutzea ezkr hartu eta Lehenbizkaira sartuko gara. Handik 200 bat metrotara, ezkerraldean ikusiko dugu etxea.

Informazio gehiago:


Gratien Adema “Zaldubi” eta J. Blaise Ademaren hilobia

zaldubilobi

Senpereko hilerrian dago lurperatua Gratien Adéma Zaldubi (Senpere, 1828/04/12-Senpere, 1907/12/10). Leku askotan 14an sortu zela diote, baina antza bataio agiriak 12a dakar. XIX. mendeko euskal pizkundearen barnean kokatu behar dugu. Baionako kalonge izatera ailegatutako honek euskal kazetaritzaren hastapenekin lotura estua du. Eskualduna bezalakoetan idazten zuen (zuzendari ere izan zen) eta Abadiaren Lore Jokoetan ere parte hartu zuen bere olerkiekin (Zazpi eskual herriek oso ezaguna bilakatu da). Fabulak eta testu erlijiosoak ere idatzi eta itzuli zituen. RIEVen 1908 eta 1909 urteetako aleetan asko argitaratu ziren. Euskaltzain izan zen eta baita Eskualzaleen Biltzarreko buru ere.

adematarrak
Harreman handia zuen haren ilobarekin, J. Blaise Adema eta hau ere hilobian lurperatua dago. Eskualduna aldizkariaren zuzendaritza hartu zuen osabak utzi ondoren. Gaineko argazkiak, gratien jarrita aulkian eta iloba zutik haren atzean (Iturria: Diario de Navarra)

zaldubibarne

Hilobia aurkitzea oso erraza da. Senpereko hilerrian dago eta gisa hontako panteoi bakarra da. Hilerrian sartu bezain laster ikusten da, gainontzeko tonbak baino garaiagoa baita. Kanpoan hala dio: “SEPVLTVRE /  DE LA / FAMILLE ADEMA // REQUIESCANT IN PACE” eta barneko hilarrian, familiako beste kideen izenen artean, honakoak datoz: “Chanoine Gr. ADÉMA 1828-1907” eta beherago “Monseigneur J. Blaise ADÉMA / 1861-1936”

zaldubialbo

Informazio gehiago:

1 Comment more...

Louis Fabreren hilarria

P1000151

Ainhoako hilerrian dago Louis Marie Hyacinthe Fabre aduanazain idazlearen hilarria (ez dakigu jaiotzari buruz deus ere). Hilarria baino ez dago, beraz akaso tonba kendu eta hura gorde zuten oroigarri. Fabre Bonaparte printzearen kolaboratzaile izan zela esan izan da, baina antza denez, Fabre zen Bonaparterengana hurbildu nahi zuena, arrakasta handirik gabe, ez baitzituzten orduko euskalariek bere obrak sobera estimuko (ikus RIEVeko Lacomberen artikulu hau eta hau).

Hainbat lan idatzi zituen, baina ematen du bere 1870ko Dictionnaire Français-Basque (Ikus hemen) izan zela bere lanik ezagunena (nahiz eta Bonaparterentzako txarra izan) edo behintzat Fabre ezagutarazi zuena, hilarrian berean aipatzen baita bere obra. Argazkiak eta harriaren adinak ez dute ongi irakurtzerik uzten, baina horrelako zerbait dio harriak: “ICI REPOSE / M H L Fabre / R[eceveu]r des Douanes / Auteur du Dictionnaire / Français – Basque / Decedé le 14 Decembre 1**5 / [A l’â]ge de 68 ans / Priez pour lui // Catherine Derratzou / épouse / ***** Fabre / ***** 1886.

Hilarria posizio bertikalean dago, hilerrian, elizaren hegoaldeko murruaren kontra. Aurkitzen erraza da.

Informazio apur bat:

L M H fabre. AUÑAMENDI. Hemen esaten denaren kontra, Fabre ez zen Bonaparteren kolaboratzaile izan eta printzeak ez zion deus ere eskatu.


Roland Barthesen bizilekua

Roland Barthes bizilekua

Roland Barthes (Cherbourg, 1915eko azaroaren 12a – Paris 1980ko martxoaren 26a) semiologilari eta literatur kritikari ezaguna Ahurtiko etxe honetan bizi izan zen. Etxea aurkitzea ez da zaila: eliza aurrez aurre dugula, eskuin aldetik joko dugu Kale hori hartu bezain laster ezkerraldetik aldapa bat jeisten dela ikusiko dugu. Aldapa hori (Allée du Campas da aldaparen izena)  jeitsi eta ezker aldeko lehen etxea da.

Loturak:


Roland Barthesen hilobia

Barthes 1

Roland Barthes (Cherbourg, 1915eko azaroaren 12a – Paris 1980ko martxoaren 26a) mundu mailan ezaguna da estrukturalismoaren barnean literatur kritikarako egindako proposamenengatik. Semiologiaren ildotik, testu baten interpretazio zuzen bakarra egilearena ez dela defendatu zuen. Gaztetan Euskal Herrian ibili zen eta Ahurtin erretirorako etxe bat erosia zuen: herrian bertan izan zen lurperatua.

Tunba herriko hilerrian dago, elizari bizkarra emanez sartu eta ezkerraldean. Oso hobi sotila du eta beran jartzen duena irakurgaitz xamarra da: Roland barthes 1915-1980. Amarekin batera dago lurperatua.

Barthes 2


Loturak:


  • Kategoriak

  • Copyright © 1996-2010 Euskargazki. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu