Idazleak

Amendux preso egon zen gartzela

Joan Amendux Garrok euskaraz idatzitako epitafio gogorra utzi zigun XVI. mendean, bere paperen artean eskuzikribaturik. Hala dio (egungo grafian):

Hemen natza ortzirik, noizbait gozo eritzirik,
Herioak ustegabe doloreski egotzirik,
Ene anima Jangoikoagana beldurreki partiturik,
Lagun gabe bide luzean peril asko pasaturik,
Honak eta honrak bertan munduak edekirik,
Plazerak azkeno atsekabe bihurturik.
Ahaideak eta adiskideak arte gutis atzendurik
Ikusten tut, itsusirik, harretxe guzia deseginik,
Argi gabe illunbetan ustel eta kirasturik.
Nigar begi bapederak bere aldias oroiturik.
Nehork ere izanen estu nik estudan partidurik.
Ene anima duzuen gomendatu garitates mobiturik;
Zarraizkidate gero bertan hitzok ongi notaturik.
Josafaten baturen gara judizion elkarreki.
Bitarteo lo dagigun, bakea dela guzieki.

Amendux Iruñean sortu zen XVI. mendearen lehen erdian, jatorri baxenabartarreko familia dirudun batean. Haurra zela umezurtz gelditu zen, eta ordutik dena izan zen arazo eta kalapita. Lehengusu baten tutoretzapean Valtierrara joan zen, eta handik Tuterara ikastera. Ofizio bat ikastera Zaragozara joan zen baina, osasun arazoak tarteko, ez bide zuen arrakasta handirik izan eta sarritan itzuli zen Valtierrara. Flandrian egon ondoren mertzeria bat zabaldu omen zuen Iruñean, baina negozioetan arrakastarik izan ez, eta zor handiak batu zituen. Osabak bermatu zuen huts egindako negozio hori eta, ondorioz, gartzela ezagutu. Osabak, gero, Amendux bera espetxeratzeko eskaria egin omen zuen. Zenbait hilabetez egoera txarrean egon zen Amendux preso, Tafallan eta Iruñean. Irudian Tafallako presondegi zaharra dugu eta, oroigarriak gogora ekarri bezala, bertan egon zen preso gure idazlea. Atera ondoren hasi ziren familiarekiko auziak, hil arte eraman zituenak. Testuinguru lazgarri horretan idatzi zuen Amenduxek bere testua.

2019an, Fontes Linguae Vasconum aldizkariaren urteurrenaren karira, Aziti Bihiak eta Kidekak musika paratu zioten olerkiari, eta honako bideoa grabatu:

Presondegi zaharra Miserikordia karrikako 15.ean dago, Tafallako alde zaharrean. Nafarroako Frantzisko plazatik (plaza nagusitik) Foruen plazara ezkerreko pasabidetik igaro eta aldapa gora jotzea aski dugu, lekua aurkitzeko.

Gehiago jakiteko:


Lehetxipia: Laurent Diharasarri eta Mayi Ariztia idazleen sortetxea

 

Sarako etxe honetan, Lehetxipian, sortu zen Jean Martin Laurent Diharasarri idazle eta apeza (Sara, 1848/04/01-Donibane Garazi, 1902). Kanboko apez zela, Ortzaizera aldatu zuen apezpikuak, auzi politikoetan sartzeagatik. Euskaraz testu erlijiosoak idazteaz eta itzultzeaz gain, luma zorrotza zuen Errepublikaren kontra aritzeko ere, eta diputatu izateko hautagai ere izan zen. Poesia ere idatzi zuen, Mauleko Lore Jokoetan saria jasoz.

Laurent Diharasarri (Iturria: Literaturaren Zubitegia)

Haren iloba zen Mayi Ariztia (Diharasarri sortua) ere etxe honetan jaio eta bizi izan zen (Sara, 1887/07/28-Sara, ??/09/1972). Ipuin ugari idatzi zituen, eta haietako asko Gure Herria, Anuario de Eusko Folklore eta Egan agerkarian plazaratu. 1934an Amattoren uzta ipuin bilduma kaleratu zuen frantses itzulpena lagun, han eta hemen jasotako kontakizunekin. Jose Migel Barandiaranen eta Aita Donostiaren kolaboratzaile eta berriemaile ere ibili zen.

Mayi Ariztia (Iturria: Literaturaren Zubitegia)

Etxea Uharka errekaren bazterrean dago, Isidoro Deunaren ermitaren ondoan. Sarako plazatik abiatzen bagara, eliza eta plaza bizkar utzi, eta behera eginen dugu, Hegoaldera. Bidexka batetik jeitsita topatuko dugu, bidegurutze batean.

Gehiago jakiteko:

Laurent Diharasarri

Mayi Ariztia


Lakoizketa etxea: Jose Maria Lakoizketa botanikoaren sortetxea

Narbarteko etxe kapare honetan sortu zen Jose Maria Lakoizketa Santesteban (Narbarte, 1831/02/02/1831-Elbete, 25/12/1889) apez eta botanikoa. 1857an Narbarteko erretore bilakatua, orduan hasi zitzaion landareekiko zaletasuna. Elbeteko Jarola palazioan hil zen arte, herbario erraldoia osatu zuen, landareak bilduz, deskribatuz eta sailkatuz. Zeregina obsesio bilakatu zen ia, eta pertsona berezia zela diote ezagutu zutenek, Lakoizketako eroa izengoitia ere eman baitzioten. Egindako lanak ospea eman zion eta Societé Botanique de France, Sociedad Linneana Matritense eta Real Sociedad Española de Historia Natural erakundeetako kide izendatu zuten.

Jose Maria Lakoizketa. Iturria: Auñamendi

Bi lan argitaratu zituen: Catálogo de las plantas que espontáneamente crecen en el Valle de Vertizarana (1884-1885) eta, blog honetara lekua egin dion Diccionario de los nombres éuskaros de las plantas en correspondencia con los vulgares castellanos, franceses y científicos latinos (1888). Lan honetan euskararen aintzinatasunaren eta aberastasunaren gorazarrea egiten da, etimologiak proposatzen dira (ez sobera zuzenak, egia esan), eta zenbait tradizio eta ohitura ere aipatzen. Lan hau Iribarrenen Vocabulario Navarro lanaren eta beste zenbaiten iturri ere izan da. Bitxikeria gisa, desagun euskarazko sermoi batzuk utzi zizkigun Javier Ramon Lakoizketa apezaren iloba zela Jose Maria.

Etxea Narbartekoa izanik ere, Legasatik hurbilago dago. Narbartetik Legasarako bidea hartuta, Legasa ezker ikustean, etxea eskuin aldean topatuko dugu. Bertizaranako armarriaz gain, oroigarri hau ikus daiteke aurrealdean:

LAKOIZKETA’R JOSE Mª
APEZ ZENARI.
1831KO II-2’AN 1889KO XII-25EAN.
ETXE ONTAKO SEME ZEN
LAKOIZKETA JAUNA. LANDARE
JAKINTZAN EUSKALDUN NAGUSIENA.
EUSKALDUNAK ZOR DIOGUN
AIPAMENAZ JASOTAKO OROITAŔIA.
1924’N URTEAN.

  Gehiago jakiteko:

 

 


Martzelino Garde Zarrakaztelun: sortetxea eta hilobia

Iturria: Zarrakaztelu.eus

Martzelino Garde Villafranca (Zarrakaztelu, 1925/10/02-Iruñea, 1990/05/06) apez euskaltzale nekaezina izan zen: beti omen zebilen euskaldunek euskara erabil zezaten indar egiten, baita apezen artean ere. Sorterrian hasi zen euskara ikasten baina Uztarrozen aritu zenean hango euskara landu, eta Erronkaribarko mintzoan poema ugari idatzi eta argitaratu zituen. Lehena El Pensamiento Navarron, 1954an. Euzko Gogoa eta Agur bezalako aldizkarietan ere aritu zen. 60ko hamarkadan Iruñeko ikastolen sorreran parte hartu zuen. 1973an, Pedro Diez de Ultzurrunek dimisioa aurkeztean, Nafarroako Diputazioaren Príncipe de Viana aldizkariaren euskarazko gehigarriaren ardura hartu zuen, baita Diario de Navarraren “Nafar izkuntza” atalarena ere, Irigaraik eta Satrustegik uko egin ziotenean. Euskaltzaindiak 1964 kide urgazle izendatu zuen, baina euskara batuari buruz zuen iritzia dela eta, Euskerazaintzatik hurbilago ibili izan zen.

Sortetxea Zarrakazteluko Aragoi etorbidearen 10.ean dago. Bertan oroigarri hau ikus daiteke, Zirika elkarteak eskainia:

MARCELINO GARDE VILLAFRANCA / EUSKALTZALEARI -1925 – 1990 / POR SU DEDICACION A NUESTRA LENGUA / EL EUSKARA / ZARRAKAZTELU 97-1-4 C.S.C ZIRIKA

Oroigarria 1990n Euskerazaintzak eskainitakoaren ordez paratu zen, hura paratu eta berehala desagertu baitzen. Hona zaharraren argazkia:

Iturria: Zarrakaztelu.eus

GARDE VILLAFRANCA. MARCELINO / APAIZA-SACERDOTE / CARCASTILLO 2-10-1925 + 6-5-1990 / AMANTE Y ESTUDIOSO DE NAVARRA / DEFENSOR Y MARTIR DEL EUSKERA / GORATZARREA-HOMENAJE 22-9-1990 / EUSKERAZAINTZA, ERRI-AKADEMIA DEL EUSKERA

Arripodasen apaiz zebilela hil zen Iruñean, baina gorpua sorterrian ehortzi zuten. Hilarri zahar bat dago Garderen hilobian, berak Bardean aurkitu bide zuena. Hobia aurkitzeko, hilerrian sartu, erdiraino joan eta ezker aldera joko dugu. Hilobian GARDE VILLAFRANCA ikus dezakegu idatzirik, bi lauburu, eta hostia bat. Harlauzan San Migel goiaingeruaren irudia dago, eta bi esaldi: GOYAN BEGO eta LA VERDAD OS HARA LIBRES.

Bihoakio nire esker ona Marcos Perez Abendañori, lekuak aurkitzeko emandako laguntzagatik.

     Gehiago jakiteko:


Fernando Urkia idazlearen sortetxea (zena)

Arbizuko Anttonekoan jaio zen Fernando Urkia Bakaikoa (Arbizu, 1896/04/16-Erroma, 1959/03/19) fraide eta idazlea. Gaur egungo etxea ez da, haatik, Urkia sortzen ikusi zuen berbera. Musikaren alorrean, egindako konposizio lanengatik eta organista izateagatik da ezaguna, baina Saltako apezpiku izatera ere iritsi zen. Euskaraz artikulu ugari idatzi zituen, Euskal Esnalean eta Argian esaterako, euskararekiko kezka agertuz, baita ohiturez eta historiaz ere. Ipuingintzari eta hiztegigintzari ere lotu zitzaion, eta saritutako bi antzerki lan ere utzi zizkigun. Askotan bezala, gerrarekin etorritako erbesteak eten zuen bere ekoizpena.

Herriko seme kuttun izendatu zuten, eta sortetxea dagoen karrikari gure protagonistaren izena eman. Etxea, beraz, Fernando Urkia karrikako 37.ean dago, Etxarriko bide zaharra zen hartan. Sasoi batez hura zen, Etxarritik etorrita, Arbizuko lehen etxea.

Gehiago jakiteko:

 


Blas Alegria idazlearen sortetxea (zena)

Lakuntzako Dendaberri etxean jaio zen Blas Alegria (Lakuntza, 1883/02/03-Lakuntza, 1947/10/12) Duela urte zenbait etxe hura eta ondokoa (Kaporraz) eraitsi, eta biek hartzen zuten lekuan eraiki zuten irudikoa. Lakuntzako koadjutore eta bikario izan zen apeztu ondoren, eta artzipreste ere bai. Sasoi batean Seminarioan irakasle aritu zen eta bertan euskara katedra hartzekotan egon bazen ere, ez zuen sekula hartu, ongi ezagutzen ez diren arrazoiak tarteko.

Euskeraren Adiskideak elkarteko kidea izan zen, eta Euskal Esnalea eta Revista Internacional de los Estudios Vascos aldizkarietan argitaratu zituen bere idazkiak. Hainbat literatur lehiaketatan parte hartu zuen. Herriko eta inguruko ohituren gainean idatzi ohi zuen, euskararen gorazarre eta hizkuntza bizian, prosa eta poesia, eta antzerki lan batzuk ere utzi zizkigun, baita sermoiak ere, baina batzuk gerra denboran galdu ziren.

Dendaberri etxea zena

Etxea Lakuntzako plazan bertan zegoen, Uriz eta Abarrategi kaleen izkinan, pikotaren ondo-ondoan.

Gehiago jakiteko:

 


Mirande Parisen (I)

Jon Mirande Aiphasorho (Paris, 1925/11/10-Paris, 1972/12/28) idazle oparo bezain heterodoxoa izan zen. Igela aldizkaria sortu zuen beste batzuekin batera, eta Haur besoetakoa lan polemikoa ere argitara eman zuen. Olerkigintzan nabarmendu zen, baita itzulpengintzan ere, Baudelaireren Zithal liliak eta Poeren Bela itzuli zituen, besteak beste.

Beste sarrera batean haren hilobiaren berri eman genuen. Oraingoan Miranderen bizitzarekin lotutako beste zenbait leku dakartzagu.

Capri karrika 6. Jaio zenetik sei urte bete arte, etxe honen azken solairuan bizi izan zen Mirande bere familiarekin.

 

Wattignies karrika 52. Hau izan zen Miranderen lehendabiziko eskola, etxetik oso gertu.

 

Traversière karrika 57. Saint-Antoine-des-Quinze-Vingts elizan izan ziren Miranderen ehorzketak. Aitzitik, idazleak elizkizunik ez bide zuen nahi…

 

Gehiago jakiteko:


Jon Mirande idazlearen hilobia

Jon Mirande Aiphasorho (Paris, 1925/11/10-Paris, 1972/12/28) idazlea Thiaisko hilerriko hobi honetan datza.

Mirande idazle oparo bezain heterodoxoa izan zen. Igela aldizkaria sortu zuen beste batzuekin batera, eta Haur besoetakoa lan polemikoa ere argitara eman zuen. Olerkigintzan nabarmendu zen, baita itzulpengintzan ere, Baudelaireren Zithal liliak eta Poeren Bela itzuli zituen, besteak beste.

Gizon poliglota eta eruditoa bere pentsakerak sasoiko abertzaltasun kristauarekin talka egin zuen maiz, eta ate zenbait ere itxi zizkion horrek. Azkenik, depresioak jota, bere burua hil zuen.

Thiaisko kanposantuko pertsonaia ezagunen zerrendan ageri da Mirande, eta horri esker erraz jakin daiteke bere hilobia 14. dibisioan, 12. lerroan dagoela, eta 37.a dela. Dena den, dibisioak planoan markatuak badaude ere, lerroak eta hobiak ez daude zenbatuak eta horrek oztopatzen du bilaketa; are gehiago, hobiaren egoera ikusita: huntzak jana eta hilarria kasik ezabatua. Denbora behar izan nuen aurkitzeko. Hala ere, behin aurkituta, dibisio horretan huntzaz estalia dagoen bakanetakoa da. Ailegatzeko modu hoberena Avenue du Nord-etik 14. dibisioan sartzen den atakatik sartzea da. Behin sartuta, bidexkan aurrera egin eta berehala gure ezker aldean ikusiko dugu. Beste bi izenekin batera, harlauzak hau dio: Mr Jean Mirande 1925-1972.

Ni izan nintzenean norbaitek bere nobelaren ale bat utzia zuen han, ordurako denborak eta aroak higatua.

Gehiago jakiteko:


Juan bautista Sanzberro idazlearen jaiotetxea


Copy of Sanzberro 3
Testua eta agazkiak:Gorka Lekaroz (Mila esker hari!)

Etxalarko Antsolokueta auzoko Iriartea etxean sortu zen Juan Bautista Sanzberro Larralde, XVIII. mendeko euskara nafarraren lekuko izan zena (Etxalar, 1701/9/10–Etxalar, 1751/4/23).

Copy of Sanzberro 2

1700 urte ingurura arte Juansanzberro abizenaz izendatu zituzten Etxalarren Iriarteko seme-alabak; Juan Bautista bera izen horrexekin bataiatu zuten 1701ean; harez geroztik, ordea, deituraren era laburragoa erabili izan zuen beti, eta Sanzberro eman zuten parrokia-liburuan ere, aurreko Juan hura betiko ezabatuta.

Copy of sanzberro1

1727 eta 1730 bitartean hartu zituen ordenak eta 1730eko martxoaren 4an bihurtu zuen apaiz Iruñean Melchor Ángel Gutiérrez Vallejo gotzainak. Ordurako hainbat kapilautzaren jabe izanik, Iriarteko gaztea ez zen seguru asko estutasunean biziko herriko Santa Maria elizan zerbitzatzen hasi zen arte.

Ez dakigu Etxalartik kanpo beste inon ibili ote zen, baina litekeena da bere egitekoa bertatik atera gabe bete izana. Jaioterriko parrokian aritu zen 1740ko hamarkadan zehar bederen, beste zenbait apaiz lagun zituela; izan ere, XVIII. mendean zehar Etxalarko eliztarren beharrak asetzeko pertsona bakarra aski izan ez nonbait eta apez-taldetxoa elkartu izan zen eskuarki. Sanzberroren arrastoa 1744an ageri da estreinakoz Bataiatutakoen Bigarren Liburuan.

1749an amaitzen den liburu hartan bertan utzi zuen etxalartarrak euskararen lekukotasuna; hiru orrialde hartzen dituzten doktrina inguruko testuak, hain zuzen.

Copy of Sanzberro 4
Iturria: Urtzi Reguero

Jaungoycoaren legueco Mandamentusantuac dirade amar, lenvicico irurac Jaungoycuaren onrari dagosquionac, eta verce za
zpiac lagun projimuaren provechuari. Lentabicicua Jaungocobat maytadazagulla Gauzaguciac baño gueyago. Bigarrena estaquigula iuramenturic banoqui…

Testu horiek osatu eta handik lasterrera hil zen. 1751eko urtarril amaierakoa da Etxalarko parrokia-liburuetan utzi zuen azken sinadura: otsailetik Martin Dendariarenak hartu zuen elizako liburuen ardura. Gaixorik, apirilean hil zen euskara zaharraren muga-mugako lekuko hau, Erretonia (Erretorenea) etxean, hilburukoa aginduta eta bere gizarte-maila eta egitekoari zegozkion hileta-elizkizunak egin zizkiotelarik.

Copy of Sanzberro 5

Sanzberroren etxea ikusi nahian Iruñetik edo Donostiatik hurbiltzen denak Etxalar zeharkatu eta kuartela alboan utzita Sara alderako bidea hartu behar du. Herritik atera gabe, Tximista errekaren gaineko zubitxoa igaro bezain laster topatuko du eskuinetara Antsolokueta auzoan sartzen den errepidea. Huraxe hartu eta berehala dago Iriartea; ezker aldeko bigarren etxea da. Aurrealdean du adierazia bere izena.

Informazio gehiago:

Lingua Navarrorum: Juan Bautista Sanzberro (1701-1751)


Frantzisko Ignazio Lardizabal idazlearen jaiotetxea


Lardizabal etxea 1

Zaldibiako Zubiaurre izeneko etxe honetan jaio zen Frantzisko Ignazio Lardizabal Urretabizkaia (Zaldibia, 1806/07/05-Zaldibia, 1855/08/20) idazlea.

Lardizabal etxea 2

Apaiz ikasketak Lazkaon hasi zituen, eta bertan Frai Bartolome Santa Teresa ezagutu, eta gero Madrilen eta Burgosen. Sorterriko apaiz izan zen hil arte. Bere idazlan famatuen eta arrakastatsuena Testamentu Zarreco eta Berrico condaira (Tolosa, 1855) izan zen, Royaumont-en biblian oinarritutako eta Larregiren eta Ubillosen ereduaren eragina duen bibliaren kontakizuna. Bestalde, hil eta berehala Larramendiren eraginpean burututako Gramatica Vascongada (Donostia, 1856) argitaratu zen, gipuzkeran oinarritua baina inguruko euskalkien gehigarriak ere badituena. Lan horiei esker garaiko gipuzkeraren autorerik nabarmenetarikoa dugu. Bereak dirateke, orobat eta gutxienez, Historia de San Miguel Excelsis de Aralar eta Maria Santisimaren amodio ederraren novena idazlanak, galduak gaur egun.

Lardizabal condaira

Etxea aurkitzea erraza da. Izenak dioen bezala, zubiaren aurrean dago, herrian bertan. Santa Fe kaleko 10. zenbakia du. Plazatik abiatuta eliza ezker utzita, errekara ailegatuko gara. Lehendabiziko zubitxotik erreka zeharkatu eta aurkituko dugu. Euskaltzaindiak bertan jarritako oroigarriak hala dio: “Frantzisko Ignazio / Lardizabalen / jaiotzaren 1806-1855 / bigarren mendeurrena / Zaldibia, 2006-VII-30”

Lardizabal oroigarria

Informazio gehiago:


  • Iruzkin berriak

  • Kategoriak

  • Copyright © 1996-2010 Euskargazki. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu