euskargazki

Blas Alegria idazlearen sortetxea (zena)

Lakuntzako Dendaberri etxean jaio zen Blas Alegria (Lakuntza, 1883/02/03-Lakuntza, 1947/10/12) Duela urte zenbait etxe hura eta ondokoa (Kaporraz) eraitsi, eta biek hartzen zuten lekuan eraiki zuten irudikoa. Lakuntzako koadjutore eta bikario izan zen apeztu ondoren, eta artzipreste ere bai. Sasoi batean Seminarioan irakasle aritu zen eta bertan euskara katedra hartzekotan egon bazen ere, ez zuen sekula hartu, ongi ezagutzen ez diren arrazoiak tarteko.

Euskeraren Adiskideak elkarteko kidea izan zen, eta Euskal Esnalea eta Revista Internacional de los Estudios Vascos aldizkarietan argitaratu zituen bere idazkiak. Hainbat literatur lehiaketatan parte hartu zuen. Herriko eta inguruko ohituren gainean idatzi ohi zuen, euskararen gorazarre eta hizkuntza bizian, prosa eta poesia, eta antzerki lan batzuk ere utzi zizkigun, baita sermoiak ere, baina batzuk gerra denboran galdu ziren.

Dendaberri etxea zena

Etxea Lakuntzako plazan bertan zegoen, Uriz eta Abarrategi kaleen izkinan, pikotaren ondo-ondoan.

Gehiago jakiteko:

 


Juan Goikoetxearen omenezko oroigarria Arbizun

Aurreko sarrera batean mintzatu ginen Juan Goikoetxea Zabalo (Lezaeta, 1905/11/18-Donostia, 1973/06/30) idazle, euskaltzale eta euskaltzain urgazle larraundarrari buruz. Arbizun 40 urtez apez egon zenean euskararen alde agertu zuen jarrerari esker besteak beste, herriak euskarari eutsi zion, inguruko herrietan erabilera apaldu bazen ere.

Hil ondorean, 1973ko urriaren 28an, Nafarroako Diputazioko ‘Vianako Printzea’ instituzioaren Euskararen Aldeko Sailak omenaldia egin zion Arbizun. Alkatea, apez berria, Jesus Ezponda diputatu larraundarra eta Martzelino Garde saileko burua izan ziren. Elizaren sarreran paratutako oroigarria mustu zuen diputatu jaunak, eta hor dirau:

GOIKOETXEA ZABALO’TAR JUAN
1933’TIK 1973’RA ARBIZU’KO ERRETORA
BERROGEI URTEZ
ERRI ONTAKO KRISTAU-SIÑISMENARI
EUSKERAREN BIDEZ EUTSI ZION

Egun hura honela gogoratu zuen Príncipe de Viana adizkariaren euskarazko gehigarriak (92. zkia., 3. or.):


Juan Goikoetxea idazle eta euskaltzalearen sortetxea

Juan Goikoetxea Zabalo (Lezaeta, 1905/11/18-Donostia, 1973/06/30) idazle eta euskaltzale larraundarra Uhaldea izeneko etxe honetan sortu zen. Apez aritu zen Arbizun 1933tik 1973ra, eta euskararen aldeko jarrera herrian euskarari eusteko berebizikoa izan zen. Nafarroako elizbarrutian erabiltzeko zenbait testu liturgiko ere euskaratu zituen, eta Príncipe de Viana aldizkariaren euskarazko gehigarrian ere frankotan idazten zuen, sekula sinatzen ez bazuen ere. Horrek zailtzen du bere idazlanak zein diren eta non argitaratu ziren jakitea. Euskaltzaindiak euskaltzain urgazle izendatu zuen 1963an.

Juan Goikoetxea

Etxea aurkitzea erraza da, Lezaeta oso herri txikia delako. Bidetik ikusten da eta herrian Tolosako aldetik sartzen bagara, lehendabiziko etxea dugu.

Gehiago jakiteko:


Patxi Ondarraren sortetxea

Bakaikuko etxe honetan jaio zen Frantzisko Ondarra Erdozia (Bakaiku, 1925/05/19-Iruñea, 2005/07/31) irakasle, filologo, kaputxino eta euskaltzaina. Euskararen alorrean, dialektologian aritu zen, eta Nafarroako testu zaharrak aurkitu eta editatzeari ere ekin zion gogotsu. Ezagun dira Lizarraga Elkanokoaren idazkien gainean egindako lanak eta Polikarpo Iraizozkoarenak, beste askoren artean. Azken horrek utzitako jarlekua hartu zuen Ondarrak Euskaltzaindia.

       

Etxeak ez bide du izen berezirik, eta gaur egun bi bizitzatan banatua dago. Aurkitzea ez da erraza. Errepidetik abiatuta, iturria ikusiko dugu. Iturria ezker utzita, gora eginen dugu Galtzada karrikatik. Iturgain eta Iriondo karriken bidegurutzera ailegatzean, etxearen gibeleko aldea aurrez aurre izanen dugu.

Gehiago jakiteko:

 


Jose Mari Satrustegi euskalaria Arruazun

Satrustegi eta Barandiaran 1975ean

Jose Mari Satrustegi Zubeldia (Arruazu, 1930/11/30-Iruñea, 2003/03/27), ikerlari, etnografo, euskalari, apez eta euskaltzain osoa izan zen.

Lan ugari argitaratu zituen eta euskarari doakionez, euskal testu zaharrak biltzen eta ezagutzera ematen lan eskerga egin zuen, baita onomastikaren alorrean ere, eta Euskaltzaindian, euskara batuaren lehen urratsetan. Gainera, Nafarroan euskara gal ez zedin ere gogotsu egin zuen lan Nafarroako Diputazioko Vianako Printzea instituzioaren Euskara Sustatzeko Sailetik, baita apez egon zen herrietan ere. Literaturaren alorrean ere zenbait lantxo, kritika eta itzulpen egin zituen. Hari zor zaizkio, bestalde, Nafarroako Gobernuak argitaratzen dituen Fontes Linguae Vasconum: studia et documenta eta Cuadernos de Etnología y Etnografía de Navarra aldizkarien sorrera. Lehenaren zuzendari izan zen urte luzez, eta artikulu anitz eman zituen argitara bertan.

Arruazun Satrustegirekin lotutako zenbait leku daude:

Satrustegiren sortetxea: Kuartelea, Karrika Nagusiko 17.ean

Bizitokia, erretiratu zenetik zendu zen arte: Milikonea, Karrika Nagusiko 18.ean.

Hilobia, Arruazuko hilerrian, Ekialdeko murruaren kontra.

JOSEMARI / SATRVSTEGI / ZUBELDIA / APAIZ ETA / EVSKALTZAINA / 1930-2003

 

Haren omenez egindako harria, Karrika Nagusian, sortetxearen ondoan.

JOSE MARIA / SARUSTEGI ZUBELDIA / (1930-2003) / seme kutun, apez eta euskaltzainari / ARRUAZU / zure herriak

 

Gehiago jakiteko:

 

 


Bidarteko apezaren hilobia

Bidarteko Andre Mariaren elizan badira euskarazko idazkunak dituzten bi hilobi zahar bederen. Bat dagoeneko agertu da Euskargazkin (ikusi). Bestea, hauxe. Apezaren hilobia. Baliteke, halere, pertsona batena baino, etxe batena izatea; Apezarena edo Apezetxea. Lauza elizaren atarian dago, eta hala dio:

APEÇA D[A] / HEMEN
Apeza da hemen.

Izan aditza (da) balio estatiboarekin ageri zaigu (= dago). Aipagarri, bestalde, egun galzorian dagoen hasperena ageri dela oraindik (hemen).


Haltsuko Migeletxegaraiko hilobia

 

Haltsuko hilerria txikia da. XVIII. mendeko tunba batek bederen euskarazko hitzak ditu. Dagoeneko aski higaturik dago testua eta hobiari elementu modernoagoak gaineratu zaizkio, baina irakur daiteke oraindik.

MARTIN DISTIART CATA
LINA DELICA
LDE MIGELET
CHEGAICO TUM
BA FAIT 176[7]

Hots:

Martin D’istiart, Katalina D’elizalde, Migeletxega(ra)iko tunba. Fait 1767.

Colas-ek egindako irudia

Hizkuntzaren adetik aipagarri, pare bat gauza. Horrelako testu epigrafikoetan oso ghedaturik ageri zaigu bokalen arteko dardarkariaren (<r>) galera (Migeletxegaraiko > Migeletxegaiko). Bestalde, tunba hitzak ez du herskari hasperendunik (<th>), beste adibide batzuetan bezala. Egiletza data, bestalde, frantsesez eman da (fait ‘egina’). Ohikoa da hizkuntza aldaketa horrelakoetan.

Hilerria Andre Mariaren elizaren inguruan dago. Elizari parez pare begiratuta, hilobia ezkerreko aldean aurkituko dugu.


Millanges familiaren inprimategia

Bordeleko Saint-James karrikaren 16.ean egon zen Simon Millangesek 1572an sortutako inprimategia. Simonen ondorengoek negozioaren jarraipena hartuta, inprimategi horretan ikusi zuten argia euskarazko obra klasiko ugarik, Kontrarreformaren eta lapurtera klasikoaren goraldian.

Eraikinak jatorrizko berpizkundeko ataria atxiki du.

Simon 1623an zendu zen eta haren seme Jacques Millangesek hartu zuen ardura. Obra hau inprimatu zuen:

Berehala hil zen Jacques, eta anaia Guillaume Millangesek jarraitu zuen 1624an. Honako lanak inprimatu zituen:

1649. urtean Jacques Mongiron-Millanges ilobak hartu zuen inprentaren segida eta lan hauek eman zituen argitara:

Gehiago jakiteko:

 


Donaixtiko Hitategia etxeko ataburua

Donaixtin dago Hitategia etxea. Etxe hartako ataburuak hala dio:

MAITHA / GINCVA / BEIRA / BAQVIA / 1777

Hots,

Maitha jinkua, beira bakia. 1777.

Ataburu gehiagotan (aldaerak aldaera) kasui daitekeen formula dugu.

Colas-ek egindako irudia

XVIII. mendeko ataburu honetan  hainbat ezaugarri fonologiko ageri zaizkigu; besteak beste, bokalen artean herskari ahostuna galdu da beira hitzean (< begira) eta ea > ia zein oa > ua bilakaturik ageri dira bakia eta jinkua hitzetan. Aipagarri dira, orobat, herskari hasperendunak (th), egun galduak, edo aginterarako aditz oinen erabilera (maitha(tu), begira(tu)). Bistan denez, hemen begiratu aditzak ‘zaindu’ esan nahi du (ik. OEH, 2. adiera).

 

Etxea Donaixtiko plazan berean dugu, elizaren eta etxearen gibeleko aldeak aurrez aurre direla. Ataburua ikusteko etxearen aurrealdera jo behar dugu, Herriko Etxea eskuin utzita. Briseteia ostatua da egun etxe hori.


Arantzaditarren hilobia

 

Iruñeko San Jose hilerrian dago, Biritxitun. Familia aristokratikoa da arantzaditarrena eta sona handiko jendea datza bertan (ikusi hemen leinuko kideen berri), horietako batzuk ideologia abertzaleko politikari izandakoak. Bertan dautza, besteak beste, Iñigo Arantzadi markes, akademiko eta ikerlaria, Koldo Chamorro argazkilaria, Juana Irujo ikurriñaren aurrekari izandako bandera (aranatarrek Café Iruñan diseinatutakoa) josi zuena, edo haren seme Manuel Arantzadi politikari eta argitaratzailea, Eusko Ikaskuntzaren sortzailea.

Estanislao Arantzadi, Javier Ziga pintorearen eskutik

Guri Juanaren senar eta Manuelen aita Estanislao Arantzadi Izkue (Lizarra,  1841/05/07-Oñati, 1918/09/16) aipatzea interesatzen zaigu, euskararen alorrean egindako lanagatik. Asociación Euskara de Navarraren sortzaile izan zen eta  zuzendari ere bai 1878an. Euskara berpizteko euskaldunen batzar bat egitea ere proposatu zuen, zaharrak eta gazteak bilduko zituena, baita euskara hezkuntzan sartzea ere. 1901ean ortografia finkatzeko Eskualtzaleen Biltzarrak deitu Hendaiako biltzarrean ere izan zen. Oñatin hil zen, Eusko Ikaskuntzaren sorreraren biltzarrera joan zenean.

Bertan datza Jesus Arantzadi Irujo ere (Iruñea, 1888(01/15-Iruñea, 1940/03/08). Iruñeko Maisu Eskolan Diputazioak sortutako euskara katedra lortu zuen 1922an.

Ez dut mapan hilobia kokatzerik izan.

Gehiago jakiteko:


  • Kategoriak

  • Copyright © 1996-2010 Euskargazki. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu