Euskalariak

Justo Garate euskalariaren sortetxea

justo1

Bergarako etxe honetan sortu zen Justo Garate Arriola (Bergara, 1900/08/05-Mendoza (Argentina), 1994-07/02).

Ofizioz medikua bazen ere, euskalaritzari eta euskal kulturari tartea eskaini zien. Gerra Zibilean herbesterako bidea hartu behar izan zuen EAE-ANVko kide izateagatik eta han zendu zen. Ospa egin baino lehen, ikasle garaian Eleizalde, Irigarai eta bestelakoek sortu zioten euskararenganako grina eta Argentinan Ixaka Lopez Mendizabal, Jokin Zaitegi, Andima Ibiñagabeitia eta beste ezagutu zituen.

Eusko ikaskuntzako kide izan zen eta euskal unibertsitatea sortzearen aldeko lana egin zuen.

justo garate
Justo Garate. Iturria: Euskomedia

Bere obra itzela da kopuru aldetik, bai liburu bai artikuluetan. 1933an Guillermo de Humboldt: Estudio de sus trabajos sobre Vasconia idatzi zuen, 1935an Ensayos euskarianos, La época de Pablo de Astarloa y Juan Antonio Moguel 1936an edo El viaje español de Guillermo de Humboldt (1799-1800) 1946an, besteak beste.

Artikuluak Euzkadi egunkarian, Eusko Ikaskuntzaren Deya aldizkarian, Gernikan, Euzko Gogoan, RIEV-en Euskeran, Herriaren Adiskideen Elkarteko Buletinean [BSBAP], Eusko Jakintzan, Eusko Ikaskuntzen Institutu Amerikarraren Buletinean [BIAEV], Príncipe de Vianan, Fontes Linguae Vasconum eta Cuadernos de Etnografía de Navarra aldizkarietan, Oñate, Munibe, Vida Vasca, Estudios Vizcaínos, etab. azaldu ziren eta euskarari dagokionez, lexikografian, toponimian eta etimologian ibili zen batik bat. Egindako lanen ondorioz hainbat sari jaso zituen, halaber: Honoris Causa doktorea EHUn, ohorezko euskaltzain, Bilboko Medikuntza Zientzien Akademiako ohorezko kide, eta abar. Bergarako herriak gainera seme kuttun izenatu zuen eta plaza bati bere izena eman.

oroi

Etxea Bergarako Barrenkaleko 27.ean dago eta 1987an ezarritako oroigarriak honakoa dio: “Justo Garate Arriola jauna sendagile-kulturgizon ospetsua etxe honetan jaio zen 1900.go dagonillaren 5ean”.

Informazio gehiago:


Luis Eleizalde euskalariaren sortetxea

eleizalde sortetxea

Bergarako etxe honetan sortu zen Luis [Koldo] Eleizalde Brenosa (Bergara, 1878/06/09-Bilbo, 1923/07/24).

Karlista gaztetan eta gero EAJ-ko kide, euskararen hedatzearen alde egin zuen lan eta bereziki kezkatua agertu zen euskararen galerarekin eta euskarazko eskolen eta unibertsitatearen beharra ikusi zuen, horretarako beharrezkoa zen materiala sortuz. Testuinguru horretan idatzi zituen La lucha por el idioma propio (1919), Metodología para la restauración del euzkera (1919), Morfología de la conjugación vasca sintética (1913), Listas alfabéticas de voces toponomásticas vascas (RIEVen argitaratua), Notas acerca del léxico y de las flexiones simples del P. Mendiburu en su obra “Otoitzgayak (1907), Razas, lengua y nación vasca (1914) edo El problema de la enseñanza en el País Vasco (1919).

eleizalde_01
Iturria: Auñamendi

Horrezaz gain, toponimia lanak egin zituen, literaturgintzan Landibar (1918) eleberria idatzi zuen eta hainbat itzulpen burutu.

Gisa berean, Eusko Ikaskuntzaren eta Euskaltzaindiaren sortzaile izan zen.

eleizalde oroigarria

Etxea Goenkaleko 3.ean dago, Ariznoako San Pedro elizaren ondoan. Eusko ikaskuntzak oroigarri bat jartzea erabaki zuen bere bostgarren kongresua ospatu zenean eta oroigarriak hor dirau. Honakoa dio: “Etxe onetan Eleizalde’tar Koldobika jayo zan. Bere eriaren jakintza-aldezko gogo sutsuari oroimen au eskeintzen dautso Eusko Ikaskuntza’k / En esta casa nac[ió D.] Luis de Eleizalde. A su esfuerzo constante por la cultura del país dedica este recuerdo la Sociedad de Estudios Vascos. 7-IX-1930”. Berezitasun gisa, aipa dezagun etxe honetan oinarritu zirela Bartzelonako El Poble Espanyol museoan dagoen Bergarako etxea eraikitzeko. Bartzelonakoak halere, solairu bat falta du.    

Informazio gehiago:




Sebero Altube euskalari eta idazlearen sortetxea

seber altube

Arrasateko etxe honetan sortu zen Sebero Altube Lertxundi (Arrasate, 1879/11/08-Gernika, 1963/08/08/27).

Polifazetikoa izan zen. Musikaren alorrean dultzaineroa izan zen, musika bandako zuzendari Arrasaten eta Gernikan, Gernikako abesbatzaren sortzaile eta musika eskolaren abiarazle izan zen. Segundo Olaetarekin batera Elai Alai taldea sortu zuen. Politika alorrean EAJ-ko kide izan zen eta Gernikako alkate izatera iritsi zen.

altube

Euskararen munduan, idazle eta hizkuntzalaria izan zen. Euskaltzaindiko kide izan zen eta Euskera aldizkarian hainbat lan kaleratu zituen, horien artean Erderismos lan polemikoa, 1930ean liburu gisa atera zena. Bere lanetan hizkuntzalaritza orokorraren ekarpenak euskarara bihurtzen saiatu zen. Literatur alorrean bere lanik ezagunena Laztantxu eta Betargi da, gerra garaiko bikote baten inguruan mintzo dena.

Etxea Maalako errabaleko 2.ean dago, Arrasateko hiribildutik at eta Esteban Garibairen sortetxearen ondo-ondoan.

Informazio gehiago:


Astarloa anaien sortetxea (zena)

astarloaplaz

Durangoko Zeharkalearen eta Artekalearen izkinean dagoen plazan, Udaletxearen parean, egon zen Pedro Jose Patrizio Astarloa Agirre (Durango, 1751-Bilbo 1821) eta Pablo Pedro Astarloa Agirre (Durango, 1952/06/29-Madril, 1806/06/02) idazle eta euskalariaren sortetxea. Eraikina Durangoko Bonbardaketan izan zen eraitsia (1937).

Familia onekoak, Pedro Josek Urteco Domeca gustijetaraco verbaldi icasbidecuac, ceinzubetan azalduten dan Erromaco Catecismua liburu ezaguna idatzi zuen.

Baina dudarik gabe, anaia Pablo Pedro apologilaria da ezagunena euskararen alorrean. Humboldt-en aholkulari izan zen eta euskararen aitzinatasun eta perfekzioaren defentsari ekin zion, liskar eta eztabaidetan sartzeari utzi gabe. Emandako argudioak gaur egungo ikuspegitik urrun geratzen zaizkigu, baina eragin handikoak izan ziren ondorengo euskararen defentsan. Euskararen gramatikan aurrerapen nabarmenak egin zituen aditz eta izen flexioaren alorretan batez ere.

astarloaoroi

2002 urtean oroigarri bat ezarri zen etxea zegoen tokian: “Fray Pedro Astarloa (1751-1821) eta Pablo Pedro Astarloa (1752-1806) anaia euskaltzaleen gomutaz, euren jaiotetxea egoen tokian. 2001/XII/6. 36. Euskal Liburu eta Disko Azoka”

Informazio gehiago:


Henrike Knörr euskalariaren hilobia

knorrobi

Gasteizko Santa Isabel hilerrian datza Henrike Knörr Borràs (Tarragona, 1947/03/02-Gasteiz, 2008/04/30) euskalaria. Familia ezagun bateko kide, berak euskararen ildoa jarraitu zuen.

                   knorr_01
Iturria: Plazaberri

Apaiz bidea hartu zuen lehenik baina Filosofiara pasa zen gero eta Euskal Filologian izan zen doktore. Euskara irakasle izan zen Gernikan eta Gasteizen. Koldo Mitxelenaren eskutik Euskal Herriko Unibertsitatearen sortzaileetarik dugu eta horri estuki loturik ibili zen zendu zen arte, irakasle gogotsu eta kudeatzaile moduan. Berandu euskaldundu bazen ere, euskararen alde langile nekaezina izan da eta mordoka artikulu eta liburu plazaratu ditu horren harira, hizkuntzalaritzaz (bereziki onomastikaz) gain, baita literaturan eta etnografian ere. Merezimenduz izendatu zuten Euskaltzain oso eta Euskaltzaindian zein beste erakude askotan ere kargu andana bete zituen.

Zuzenean ezagutzeko zortea izan nuen eta bereziki markatu ninduen. Kutsakorrak dira bere dohainak: nekaezina, polifazetikoa, alaia, eskuzabala, bromazalea, kaotikoa! topikoak dirudite, baina aise datorkit burura adjetibo bakoitzari bikain dagokion anekdota eta bizipena. Tamalez batzuek joan zen arte ez zituzten ezaugarriok ikusten jakin edo ez zituzten ordura arte goraipatu.
knoraitzinknorgibel

Hilobia, esan bezala, Gasteizko Santa Elisabet hilerrian dago, Tomas Zumarraga dohatsuaren kalearen erdialdera. Kale hori hilerriaren amaieran dago, iparreko aldean: Zaramaga kalearen paraleloa da, Arriagako atea kalearen izkinean.

Informazio gehiago:


Koldo Mitxelena hizkuntzalariaren sortetxea

mitxelenasort
Errenteriako etxe honetan sortu zen Koldo Mitxelena edo Luis Michelena Elissalt (Errenteria, 1915/08/20-Donostia, 1987/10/11).

Aurkezpen beharrik izan ez arren eta berari buruz labur mintzatzea zail bada ere, saiatuko gara. Hizkuntzalari gisa aurkeztu arren, alor gehiago landu zituen: literatur kritika, zinema, eta abar. Bizitza osoa euskarari eskaini bazion ere, kultura handiko gizona izan zen eta hizkuntzalaritza zein literatura orokorrari buruz ere izan zuen zer esan.

mitxe
Iturria: Auñamendi

Ideologia abertzalekoa, gartzela bitan ezagutu zuen eta bertan pasatako denboraldiek estudiatzeko grina piztu zioten. Horrela Salamancako Unibertsitateko irakasle izan zen, Sorbonan ere ibili zen eta Euskal Herriko Unibertsitatearen sortzaileetarik bat da.

Baina dudarik gabe, euskal hizkuntzalaritzan gailendu zen. Euskal Filologia eta hizkuntzalaritzaren sustatzaile sendoena izanik, berari zor zaizkio aportaziorik ugarien eta sakonenak (Onomastikan, hizkuntzalaritza historikoan, hiztegigintzan, fonologian etab.) eta gaur egin oraindik mugarri ezin utzizkoa da. Liburu eta artikulu mordoa argitaratu zituen eta asko dira jaso zituen izendapen eta sariak. Euskaltzain oso izendatu zuten eta euskara batuaren sorreran partehartzaile garrantzitsua izan zen.

miltxeloroi

Etxea Errenteriako alde zaharrean dago, plazatik oso oso hurbil eta elizaren parean, Goiko kaleko 6. zenbakian hain zuzen. Bertan dagoen oroigarriak hala dio: “1915-1987 Hemen jaio eta bizi izan zen Koldo Mitxelena jauna, hizkuntzalari ospetsua izan zena eta Errenteria hiriko seme kuttuna. Errenteria 1988ko urriaren 11an”

Informazio gehiago:


Jose Agerre euskaltzalearen hilobia

joseagerre2

Jose Agerre Santesteban (Iruña, 1889/12/29-1962/10/19) politikari, kazetari idazle eta euskaltzalea Agoizko hilerrian datza ehortzirik bere emaztearen familiaren hobian hain zuzen. EAJren barnean Napar Buru Batzarrean ibili izan zen politikari, baina blog honi dagokionez, ikus dezagun bere euskararekiko lotura:

Iruñean euskara irakaslea izan zen eta kazetari moduan ehundaka artikulu idatzi zituen euskarari buruz, honakoetan: Diario de Navarra, Napartarra, La Voz de Navarra, Amayur, Pregón, Olerti, Euzko Gogoa, Egan, Gure Herria eta abar. Oñatiko Eusko Ikaskuntzaren eta geroko Euskaltzaindiaren sorrerako biltzarraren ondotik, 1919an euskaltzain oso izendatua izan zen, baina kargua utzi behar izan zuen Sevillara lanera joateko. Itzuli zenean Eusko Ikaskuntzaren Nafarroako ordezkari izan zen. Beste erakundeetan ere ibili zen, halanola “Euskaltzaleak” edo “Euskeraren Adiskideak“.

joseagerre1

Hilobia aurkitzea oso erraza da. Agoizko hilerrira ailegatu eta bi ate ikuisko ditugu: hilerri berrira doana eta hilerri zaharrekoa. Azken horretatik sartu bezain laster ezkerretara paretaren kontra dago hilarria, emaztearen familiaren (Celaya Esparza) hobiarekin batera. Horrela dio: “1889 AG[E]RRE’tar JOSEBA 1962 G[oian] B[ego]”.

Jose Agerre
Argazkiaren iturria: Auñamendi

Informazio gehiago:

Bidegileak: Jose Agerre (PDF)
Wikipedia: José Aguerre
Ze Berri: Jose Agerre Santesteban
Boletín Instituto Gerónimo de Uztáriz: Jose Agerre (PDF)

Auñamendi: Jose Agerre Santesteban
Literaturaren Zubitegia: Jose Agerre
Euskera Agerkaria: Jose Agerre (PDF)


Florencio Ansoleagaren hilobia

DSCF0547

Iruñean sortu zen Florencio Ansoleaga Elizondo (Iruña, 1846/10/27-Iruña, 1916/02/28). Atzo izan zen heriotzaren urteurrena. Oso ezaguna da Ansoleaga Iruñean arkitektu famatua ian zelako eta bereak direlako Iruñeko arkitektura enblematiko zenbait (Aldapako San Ferminen basilika, Merkataritza Ganbara, San Lorentzo eliza, Karmeliten komentuaren ataria, Diputazio jauregiaren lorategi eta artxibo zaharra, eta abar luze bat). Izendapen eta sari asko jaso zituen bere lanagatik.

ansole_01

Aitzitik, ez da horren ezaguna bere euskaltzaletasuna. Gatikako aita eta Goizuetako ama zituen arkitektu hau, Asociación Euskara de Navarraren eta Lau-buru egunkariaren sortzaileetarik bat da, garaiko mugimendu erromantikoaren barnean.

Iruñeko San José hilerrian, Biritxitun dago ehortzia, familiaren panteoian. Tunba Kanposatuaren erdialdean dago, baina ez dut zehazki gogoratzen non.

Informazio gehiago:


Nicasio Landaren bizitokia

nicasiohil

Iruñeko Alde Zaharreko jauregi eder honetan bizi eta zendu zen Nicasio Landa Álvarez de Carballo (Iruña, 1831/10/11-Iruña, 1891/04/11). Jadanik euskargazkiko bi mezutan aipatu dugu: Asociación Euskara de Navarrako kide izan zen eta Revista Euskaran eta Euskal-Errian idazten zuen, nahiz eta mediku militar moduan atzerrian ere fama lortu zuen, Gurutze Gorriaren sortzaileetarik izanik.

Iruñean, Zapateria kaleko 40.ean dago jauregia. Mutiloa familiak eraiki zuen XVIII. mendean eta barrokoaren erakusgarri garbia da. Gaur egun Iruñeko Udalaren Kultura alorrak du bertan egoitzetarik bat. Deigarria da Nicasioren sortetxea eta hau konparatzea, bizitzan alor ekonomikoan sobera gaizki ez zitzaiola joan ondorioztatzeko.

Informazio gehiago:


Wentworth Webster euskalariaren bizilekua

wenworetxe
Wentworth Webster (Uxbridge, 1828/06/16(26?)-Sara, 1907-04/02) Bechi-enea izeneko Sarako Lehenbizkai auzoko etxe honetan bizi izan zen. Webster apaiz anglikanoak bere bizitokia Saran ezarri zuen eta euskalaritza eta etnografian ibili zen.  Antoine d’Abbadie, Julien Vinson, Carmelo Etxegarai edo Bonaparte printzearen adiskide izan zen. Euskalaritzaren alorrean, berari zor diogu Altabizkarko kantuaren apokrifotasuna salatzea, edo Urteren gramatikaren argitalpena. Horrezaz gain ipuin bildumak, pastoralen inguruko lanak, euskal poesiari buruzko disertazioak eta abar baditu.

oroiwenwo

Esan bezala, etxea Lehenbizkai auzoan dago. oroigarriak honakoa dio: “Wentworth Webster / eskualdunen adiskide / kartsu eta iakintsuari / 1828 1907 / etche huntan bizi izan zen / hamabi urthe / Krespotegian hil zen”. Sarako plazatik nola joan azalduko dut (autoz joatea komeni da). Frontoia atzean dugularik, Herriko Etxeari aurrez aure begiratuko diogu (eliza eskuin geratuko zaigu). Ezkerretara ateratzen den kalea hartuko dugu. 100 bat metro ibili eta eskuin hartuko dugu, maldan behera. gisa horretan D406 errepidera ailegatuko gara. ezkerretara hartuko dugu errepide hori, Berara bidean. errepidea jaraitu eta kurba itxi bat eginen dugu ezkerretara. Bihurgune horren ostean dago bidegurutzea Lehenbizkaira sartzeko. Bidegurutzea ezkr hartu eta Lehenbizkaira sartuko gara. Handik 200 bat metrotara, ezkerraldean ikusiko dugu etxea.

Informazio gehiago:


  • Iruzkin berriak

  • Kategoriak

  • Copyright © 1996-2010 Euskargazki. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu