Euskalariak

Henrike Knörr euskalariaren hilobia

knorrobi

Gasteizko Santa Isabel hilerrian datza Henrike Knörr Borràs (Tarragona, 1947/03/02-Gasteiz, 2008/04/30) euskalaria. Familia ezagun bateko kide, berak euskararen ildoa jarraitu zuen.

                   knorr_01
Iturria: Plazaberri

Apaiz bidea hartu zuen lehenik baina Filosofiara pasa zen gero eta Euskal Filologian izan zen doktore. Euskara irakasle izan zen Gernikan eta Gasteizen. Koldo Mitxelenaren eskutik Euskal Herriko Unibertsitatearen sortzaileetarik dugu eta horri estuki loturik ibili zen zendu zen arte, irakasle gogotsu eta kudeatzaile moduan. Berandu euskaldundu bazen ere, euskararen alde langile nekaezina izan da eta mordoka artikulu eta liburu plazaratu ditu horren harira, hizkuntzalaritzaz (bereziki onomastikaz) gain, baita literaturan eta etnografian ere. Merezimenduz izendatu zuten Euskaltzain oso eta Euskaltzaindian zein beste erakude askotan ere kargu andana bete zituen.

Zuzenean ezagutzeko zortea izan nuen eta bereziki markatu ninduen. Kutsakorrak dira bere dohainak: nekaezina, polifazetikoa, alaia, eskuzabala, bromazalea, kaotikoa! topikoak dirudite, baina aise datorkit burura adjetibo bakoitzari bikain dagokion anekdota eta bizipena. Tamalez batzuek joan zen arte ez zituzten ezaugarriok ikusten jakin edo ez zituzten ordura arte goraipatu.
knoraitzinknorgibel

Hilobia, esan bezala, Gasteizko Santa Elisabet hilerrian dago, Tomas Zumarraga dohatsuaren kalearen erdialdera. Kale hori hilerriaren amaieran dago, iparreko aldean: Zaramaga kalearen paraleloa da, Arriagako atea kalearen izkinean.

Informazio gehiago:


Koldo Mitxelena hizkuntzalariaren sortetxea

mitxelenasort
Errenteriako etxe honetan sortu zen Koldo Mitxelena edo Luis Michelena Elissalt (Errenteria, 1915/08/20-Donostia, 1987/10/11).

Aurkezpen beharrik izan ez arren eta berari buruz labur mintzatzea zail bada ere, saiatuko gara. Hizkuntzalari gisa aurkeztu arren, alor gehiago landu zituen: literatur kritika, zinema, eta abar. Bizitza osoa euskarari eskaini bazion ere, kultura handiko gizona izan zen eta hizkuntzalaritza zein literatura orokorrari buruz ere izan zuen zer esan.

mitxe
Iturria: Auñamendi

Ideologia abertzalekoa, gartzela bitan ezagutu zuen eta bertan pasatako denboraldiek estudiatzeko grina piztu zioten. Horrela Salamancako Unibertsitateko irakasle izan zen, Sorbonan ere ibili zen eta Euskal Herriko Unibertsitatearen sortzaileetarik bat da.

Baina dudarik gabe, euskal hizkuntzalaritzan gailendu zen. Euskal Filologia eta hizkuntzalaritzaren sustatzaile sendoena izanik, berari zor zaizkio aportaziorik ugarien eta sakonenak (Onomastikan, hizkuntzalaritza historikoan, hiztegigintzan, fonologian etab.) eta gaur egin oraindik mugarri ezin utzizkoa da. Liburu eta artikulu mordoa argitaratu zituen eta asko dira jaso zituen izendapen eta sariak. Euskaltzain oso izendatu zuten eta euskara batuaren sorreran partehartzaile garrantzitsua izan zen.

miltxeloroi

Etxea Errenteriako alde zaharrean dago, plazatik oso oso hurbil eta elizaren parean, Goiko kaleko 6. zenbakian hain zuzen. Bertan dagoen oroigarriak hala dio: “1915-1987 Hemen jaio eta bizi izan zen Koldo Mitxelena jauna, hizkuntzalari ospetsua izan zena eta Errenteria hiriko seme kuttuna. Errenteria 1988ko urriaren 11an”

Informazio gehiago:


Jose Agerre euskaltzalearen hilobia

joseagerre2

Jose Agerre Santesteban (Iruña, 1889/12/29-1962/10/19) politikari, kazetari idazle eta euskaltzalea Agoizko hilerrian datza ehortzirik bere emaztearen familiaren hobian hain zuzen. EAJren barnean Napar Buru Batzarrean ibili izan zen politikari, baina blog honi dagokionez, ikus dezagun bere euskararekiko lotura:

Iruñean euskara irakaslea izan zen eta kazetari moduan ehundaka artikulu idatzi zituen euskarari buruz, honakoetan: Diario de Navarra, Napartarra, La Voz de Navarra, Amayur, Pregón, Olerti, Euzko Gogoa, Egan, Gure Herria eta abar. Oñatiko Eusko Ikaskuntzaren eta geroko Euskaltzaindiaren sorrerako biltzarraren ondotik, 1919an euskaltzain oso izendatua izan zen, baina kargua utzi behar izan zuen Sevillara lanera joateko. Itzuli zenean Eusko Ikaskuntzaren Nafarroako ordezkari izan zen. Beste erakundeetan ere ibili zen, halanola “Euskaltzaleak” edo “Euskeraren Adiskideak“.

joseagerre1

Hilobia aurkitzea oso erraza da. Agoizko hilerrira ailegatu eta bi ate ikuisko ditugu: hilerri berrira doana eta hilerri zaharrekoa. Azken horretatik sartu bezain laster ezkerretara paretaren kontra dago hilarria, emaztearen familiaren (Celaya Esparza) hobiarekin batera. Horrela dio: “1889 AG[E]RRE’tar JOSEBA 1962 G[oian] B[ego]”.

Jose Agerre
Argazkiaren iturria: Auñamendi

Informazio gehiago:

Bidegileak: Jose Agerre (PDF)
Wikipedia: José Aguerre
Ze Berri: Jose Agerre Santesteban
Boletín Instituto Gerónimo de Uztáriz: Jose Agerre (PDF)

Auñamendi: Jose Agerre Santesteban
Literaturaren Zubitegia: Jose Agerre
Euskera Agerkaria: Jose Agerre (PDF)


Florencio Ansoleagaren hilobia

DSCF0547

Iruñean sortu zen Florencio Ansoleaga Elizondo (Iruña, 1846/10/27-Iruña, 1916/02/28). Atzo izan zen heriotzaren urteurrena. Oso ezaguna da Ansoleaga Iruñean arkitektu famatua ian zelako eta bereak direlako Iruñeko arkitektura enblematiko zenbait (Aldapako San Ferminen basilika, Merkataritza Ganbara, San Lorentzo eliza, Karmeliten komentuaren ataria, Diputazio jauregiaren lorategi eta artxibo zaharra, eta abar luze bat). Izendapen eta sari asko jaso zituen bere lanagatik.

ansole_01

Aitzitik, ez da horren ezaguna bere euskaltzaletasuna. Gatikako aita eta Goizuetako ama zituen arkitektu hau, Asociación Euskara de Navarraren eta Lau-buru egunkariaren sortzaileetarik bat da, garaiko mugimendu erromantikoaren barnean.

Iruñeko San José hilerrian, Biritxitun dago ehortzia, familiaren panteoian. Tunba Kanposatuaren erdialdean dago, baina ez dut zehazki gogoratzen non.

Informazio gehiago:


Nicasio Landaren bizitokia

nicasiohil

Iruñeko Alde Zaharreko jauregi eder honetan bizi eta zendu zen Nicasio Landa Álvarez de Carballo (Iruña, 1831/10/11-Iruña, 1891/04/11). Jadanik euskargazkiko bi mezutan aipatu dugu: Asociación Euskara de Navarrako kide izan zen eta Revista Euskaran eta Euskal-Errian idazten zuen, nahiz eta mediku militar moduan atzerrian ere fama lortu zuen, Gurutze Gorriaren sortzaileetarik izanik.

Iruñean, Zapateria kaleko 40.ean dago jauregia. Mutiloa familiak eraiki zuen XVIII. mendean eta barrokoaren erakusgarri garbia da. Gaur egun Iruñeko Udalaren Kultura alorrak du bertan egoitzetarik bat. Deigarria da Nicasioren sortetxea eta hau konparatzea, bizitzan alor ekonomikoan sobera gaizki ez zitzaiola joan ondorioztatzeko.

Informazio gehiago:


Wentworth Webster euskalariaren bizilekua

wenworetxe
Wentworth Webster (Uxbridge, 1828/06/16(26?)-Sara, 1907-04/02) Bechi-enea izeneko Sarako Lehenbizkai auzoko etxe honetan bizi izan zen. Webster apaiz anglikanoak bere bizitokia Saran ezarri zuen eta euskalaritza eta etnografian ibili zen.  Antoine d’Abbadie, Julien Vinson, Carmelo Etxegarai edo Bonaparte printzearen adiskide izan zen. Euskalaritzaren alorrean, berari zor diogu Altabizkarko kantuaren apokrifotasuna salatzea, edo Urteren gramatikaren argitalpena. Horrezaz gain ipuin bildumak, pastoralen inguruko lanak, euskal poesiari buruzko disertazioak eta abar baditu.

oroiwenwo

Esan bezala, etxea Lehenbizkai auzoan dago. oroigarriak honakoa dio: “Wentworth Webster / eskualdunen adiskide / kartsu eta iakintsuari / 1828 1907 / etche huntan bizi izan zen / hamabi urthe / Krespotegian hil zen”. Sarako plazatik nola joan azalduko dut (autoz joatea komeni da). Frontoia atzean dugularik, Herriko Etxeari aurrez aure begiratuko diogu (eliza eskuin geratuko zaigu). Ezkerretara ateratzen den kalea hartuko dugu. 100 bat metro ibili eta eskuin hartuko dugu, maldan behera. gisa horretan D406 errepidera ailegatuko gara. ezkerretara hartuko dugu errepide hori, Berara bidean. errepidea jaraitu eta kurba itxi bat eginen dugu ezkerretara. Bihurgune horren ostean dago bidegurutzea Lehenbizkaira sartzeko. Bidegurutzea ezkr hartu eta Lehenbizkaira sartuko gara. Handik 200 bat metrotara, ezkerraldean ikusiko dugu etxea.

Informazio gehiago:


Nicasio Landaren hilobia

DSCF0545
Nicasio Landa Álvarez de Carballo (Iruña, 1831/10/11-Iruña, 1891/04/11) Carmen kaleko 7.ean sortu zen eta Iruñeko San José hilerrian, Biritxitun dago ehortzia. Militar eta medikua izan zen eta mundu mailan da ezaguna Gurutze Gorriaren sortzaileetarik bat izan baitzen eta domin, izendapen eta sari asko bildu baitzituen, mediku eta militar gisa. Baina ez da horren ezaguna bere euskaltzaletasuna. Asociación Euskara de Navarrako kide izan zen eta Revista Euskaran eta Euskal-Errian idazten zuen.

                  nicasio
Nicasio Landa (Auñamendi)

Tunba zehazki non den ez dut gogoan, baina sarrera nagusitik sartuta, Sarasateren hilobira (eta Arturo Campionenera) ailegatuko gara. Eskuin joan, eta murru bat ikusiko dugu. Murru horren kontra dago hobia. Honako epigrafe hauek irakur daitezke. Piramide formako harrikoa Nicasioren aitari zuzendua dago (laburduren interpretazioa, nirea): “D.O.M. / RUFINUS. A. LANDA. / ET. ARBIZU. / MEDIC[IN]a. AC. CHIR[URGI]a. / DOCTOR. EXIMIUS. / ANATH[OMI]ae. / ERUDIT[U]s. PROF[ESSOR]*. / PHLAGELLI. PESTIS. / HEROICUS. IMPUGNATOR. / CIV[ITAS]s. POMP[AELU]s. DECURO. / LX. ANNUM. AGENS. / INVICTA. IN. CHRISTUM. / FIDUCIA. PLACIDE. SUM. / ANIMAM. DEO. REDDIDIT. / ANNO. DOM[INI]. MDCCCLXII. / DIE. XI. KAL[ENDA]s. FEBRUARII. R.I.P.”. Bestalde, Nicasiori honakoa dagokio: “El Doctor D. Nicasio Landa y Alvarez de Carballo / Cofundador de Cruz Roja española / 1831-1891 / El E[xcelentissi]mmo Sr. D. Angel Di Pietro Nuncio Apostolico de S[u]. S[antidad]. Leon. XII. Concece 100 dias de indulgencia a todos los fieles que oyeren / una misa u ofecieren la sagrada comunion o rezaren una parte / de rosario en sufragio del alma de dicho señor Landa Que] E[n]. P[az]. D[escanse]. / ofreciendo por los santos fines de la iglesia /.

Informazio gehiago:


Louis Fabreren hilarria

P1000151

Ainhoako hilerrian dago Louis Marie Hyacinthe Fabre aduanazain idazlearen hilarria (ez dakigu jaiotzari buruz deus ere). Hilarria baino ez dago, beraz akaso tonba kendu eta hura gorde zuten oroigarri. Fabre Bonaparte printzearen kolaboratzaile izan zela esan izan da, baina antza denez, Fabre zen Bonaparterengana hurbildu nahi zuena, arrakasta handirik gabe, ez baitzituzten orduko euskalariek bere obrak sobera estimuko (ikus RIEVeko Lacomberen artikulu hau eta hau).

Hainbat lan idatzi zituen, baina ematen du bere 1870ko Dictionnaire Français-Basque (Ikus hemen) izan zela bere lanik ezagunena (nahiz eta Bonaparterentzako txarra izan) edo behintzat Fabre ezagutarazi zuena, hilarrian berean aipatzen baita bere obra. Argazkiak eta harriaren adinak ez dute ongi irakurtzerik uzten, baina horrelako zerbait dio harriak: “ICI REPOSE / M H L Fabre / R[eceveu]r des Douanes / Auteur du Dictionnaire / Français – Basque / Decedé le 14 Decembre 1**5 / [A l’â]ge de 68 ans / Priez pour lui // Catherine Derratzou / épouse / ***** Fabre / ***** 1886.

Hilarria posizio bertikalean dago, hilerrian, elizaren hegoaldeko murruaren kontra. Aurkitzen erraza da.

Informazio apur bat:

L M H fabre. AUÑAMENDI. Hemen esaten denaren kontra, Fabre ez zen Bonaparteren kolaboratzaile izan eta printzeak ez zion deus ere eskatu.


Aita Polikarpo Iraizozkoaren sortetxea



etxe

Iraizotz herriko etxe honetan sortu zen Agustin Zarratz Bermejo, Aita Polikarpo Iraizozkoa (Iraizotz, 1897-01-31/Lekarotz, 1980-01-05) apaiz kaputxinoa.

Euskatzain izendatu zuten eta bere lana literaturaren bidetik eta filologiarenetik egin du; itzultzaile ere ibili zen. Filologia erromanikoa ikasi zuen Suitzan. Olerkia eta prosa landu zituen, gai erlijiosoarekin usuen. Hizuntzalaritzan euskararen historiarekin lotutako kontuak jorratu zituen, ondarea biltzearekin batera.

Etxea herriko eskola izandakoa da eta azpiko oroigarriak hori agertzen du: AVE MARIA PURISIMA / ENSEÑANZA DE NIÑOS / A ESPENSAS DE MIGUEL ARISTREGUI Y CIGANDA / AÑO 1828.

oroigzah

Baina berriki Polikarpo Iraizozkoaren omenez beste oroigarri hau ezarri zen: AITA POLIKARPO IRAIZOZKOARI / ULTZAMAKO UDALAK / IRAIZOZKO HERRIAK / eta EUSKALTZAINDIAK / 1897-1997.

oroiberr

Etxea aurkitzea erraza da, nahiz eta ezkutatua egon. Errepidetik Iraizozen sartu eta herriko plazara ailegatuta, iturria, ostatua eta frontoia aise ikusiko ditugu. Frontisa etxearen paretetako bat da, beraz, aski dugu frontoiaren atzean begiratzea etxea aurkitzeko.

Aita Polikarpo Iraizozkoa BIDEGILEAK (PDF)


Irigarai Familiaren hilobia


irigarai

Iruñeko San Jose hilerrian, Biritxitun, euskal estiloko tunba honetan daude ehortzirik Fermin Irigarai Goizueta Larreko (Auritz, 1869/1/25-Iruña, 1949/9/3) euskal idazlea, eta haren semea, Aingeru Irigarai Irigarai A. Apat Etxebarne (Bera, 1899/3/1-Donostia, 1983/11/28) euskaltzale eta euskalaria.

Lehenak euskal kazetaritzari bultzada ederra eman zion eta Iparraldeko literatura ongi ezagutzen zuen. Euskaltzaindiaren sorreran ere parte hartu zuen. Bigarrenak euskal testu zaharrak bilatzen eta Nafarroako euskararen egoeraz kezkaturik egin zuen lan, orduko euskalariekin harreman handia izanik.

Familia euskaltzale honen pausoak lehenaren biloba eta bigarrenaren seme den Jose Angel Irigaraik jarraitzen du egun.

irigarai2

Tunbak honakoa dio: Au da Irigaraitarren il-obia. yainkoa baitan beude 1934garren urtean. Oroit iltzeaz zuhur baduzu. Tunba ezustean aurkitu nuen, eta ez nuke jakinen zehazki non dagoen esaten. Gogoan dut ekialdera begira dagoela. Aurkitzeko, sarrera nagusitik (ekialdetik) sartu eta hilerria ekialdetik mendebaldera zeharkatzen duen bide nagusiarekiko elkartzut den bide batean dago. Argazkian ikus daitekeenez, atzean nitxoak ditu.

Fermin irigarai Larreko BIDEGILEAK (PDF)
Aingeru Irigaray Irigaray BIDEGILEAK (PDF)

Aingeru Irigaray HAINBAT ARTIKULU


  • Kategoriak

  • Copyright © 1996-2010 Euskargazki. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu