Euskalariak

Lakoizketa etxea: Jose Maria Lakoizketa botanikoaren sortetxea

Narbarteko etxe kapare honetan sortu zen Jose Maria Lakoizketa Santesteban (Narbarte, 1831/02/02/1831-Elbete, 25/12/1889) apez eta botanikoa. 1857an Narbarteko erretore bilakatua, orduan hasi zitzaion landareekiko zaletasuna. Elbeteko Jarola palazioan hil zen arte, herbario erraldoia osatu zuen, landareak bilduz, deskribatuz eta sailkatuz. Zeregina obsesio bilakatu zen ia, eta pertsona berezia zela diote ezagutu zutenek, Lakoizketako eroa izengoitia ere eman baitzioten. Egindako lanak ospea eman zion eta Societé Botanique de France, Sociedad Linneana Matritense eta Real Sociedad Española de Historia Natural erakundeetako kide izendatu zuten.

Jose Maria Lakoizketa. Iturria: Auñamendi

Bi lan argitaratu zituen: Catálogo de las plantas que espontáneamente crecen en el Valle de Vertizarana (1884-1885) eta, blog honetara lekua egin dion Diccionario de los nombres éuskaros de las plantas en correspondencia con los vulgares castellanos, franceses y científicos latinos (1888). Lan honetan euskararen aintzinatasunaren eta aberastasunaren gorazarrea egiten da, etimologiak proposatzen dira (ez sobera zuzenak, egia esan), eta zenbait tradizio eta ohitura ere aipatzen. Lan hau Iribarrenen Vocabulario Navarro lanaren eta beste zenbaiten iturri ere izan da. Bitxikeria gisa, desagun euskarazko sermoi batzuk utzi zizkigun Javier Ramon Lakoizketa apezaren iloba zela Jose Maria.

Etxea Narbartekoa izanik ere, Legasatik hurbilago dago. Narbartetik Legasarako bidea hartuta, Legasa ezker ikustean, etxea eskuin aldean topatuko dugu. Bertizaranako armarriaz gain, oroigarri hau ikus daiteke aurrealdean:

LAKOIZKETA’R JOSE Mª
APEZ ZENARI.
1831KO II-2’AN 1889KO XII-25EAN.
ETXE ONTAKO SEME ZEN
LAKOIZKETA JAUNA. LANDARE
JAKINTZAN EUSKALDUN NAGUSIENA.
EUSKALDUNAK ZOR DIOGUN
AIPAMENAZ JASOTAKO OROITAŔIA.
1924’N URTEAN.

  Gehiago jakiteko:

 

 


Martzelino Garde Zarrakaztelun: sortetxea eta hilobia

Iturria: Zarrakaztelu.eus

Martzelino Garde Villafranca (Zarrakaztelu, 1925/10/02-Iruñea, 1990/05/06) apez euskaltzale nekaezina izan zen: beti omen zebilen euskaldunek euskara erabil zezaten indar egiten, baita apezen artean ere. Sorterrian hasi zen euskara ikasten baina Uztarrozen aritu zenean hango euskara landu, eta Erronkaribarko mintzoan poema ugari idatzi eta argitaratu zituen. Lehena El Pensamiento Navarron, 1954an. Euzko Gogoa eta Agur bezalako aldizkarietan ere aritu zen. 60ko hamarkadan Iruñeko ikastolen sorreran parte hartu zuen. 1973an, Pedro Diez de Ultzurrunek dimisioa aurkeztean, Nafarroako Diputazioaren Príncipe de Viana aldizkariaren euskarazko gehigarriaren ardura hartu zuen, baita Diario de Navarraren “Nafar izkuntza” atalarena ere, Irigaraik eta Satrustegik uko egin ziotenean. Euskaltzaindiak 1964 kide urgazle izendatu zuen, baina euskara batuari buruz zuen iritzia dela eta, Euskerazaintzatik hurbilago ibili izan zen.

Sortetxea Zarrakazteluko Aragoi etorbidearen 10.ean dago. Bertan oroigarri hau ikus daiteke, Zirika elkarteak eskainia:

MARCELINO GARDE VILLAFRANCA / EUSKALTZALEARI -1925 – 1990 / POR SU DEDICACION A NUESTRA LENGUA / EL EUSKARA / ZARRAKAZTELU 97-1-4 C.S.C ZIRIKA

Oroigarria 1990n Euskerazaintzak eskainitakoaren ordez paratu zen, hura paratu eta berehala desagertu baitzen. Hona zaharraren argazkia:

Iturria: Zarrakaztelu.eus

GARDE VILLAFRANCA. MARCELINO / APAIZA-SACERDOTE / CARCASTILLO 2-10-1925 + 6-5-1990 / AMANTE Y ESTUDIOSO DE NAVARRA / DEFENSOR Y MARTIR DEL EUSKERA / GORATZARREA-HOMENAJE 22-9-1990 / EUSKERAZAINTZA, ERRI-AKADEMIA DEL EUSKERA

Arripodasen apaiz zebilela hil zen Iruñean, baina gorpua sorterrian ehortzi zuten. Hilarri zahar bat dago Garderen hilobian, berak Bardean aurkitu bide zuena. Hobia aurkitzeko, hilerrian sartu, erdiraino joan eta ezker aldera joko dugu. Hilobian GARDE VILLAFRANCA ikus dezakegu idatzirik, bi lauburu, eta hostia bat. Harlauzan San Migel goiaingeruaren irudia dago, eta bi esaldi: GOYAN BEGO eta LA VERDAD OS HARA LIBRES.

Bihoakio nire esker ona Marcos Perez Abendañori, lekuak aurkitzeko emandako laguntzagatik.

     Gehiago jakiteko:


Patxi Ondarraren sortetxea

Bakaikuko etxe honetan jaio zen Frantzisko Ondarra Erdozia (Bakaiku, 1925/05/19-Iruñea, 2005/07/31) irakasle, filologo, kaputxino eta euskaltzaina. Euskararen alorrean, dialektologian aritu zen, eta Nafarroako testu zaharrak aurkitu eta editatzeari ere ekin zion gogotsu. Ezagun dira Lizarraga Elkanokoaren idazkien gainean egindako lanak eta Polikarpo Iraizozkoarenak, beste askoren artean. Azken horrek utzitako jarlekua hartu zuen Ondarrak Euskaltzaindia.

       

Etxeak ez bide du izen berezirik, eta gaur egun bi bizitzatan banatua dago. Aurkitzea ez da erraza. Errepidetik abiatuta, iturria ikusiko dugu. Iturria ezker utzita, gora eginen dugu Galtzada karrikatik. Iturgain eta Iriondo karriken bidegurutzera ailegatzean, etxearen gibeleko aldea aurrez aurre izanen dugu.

Gehiago jakiteko:

 


Jose Mari Satrustegi euskalaria Arruazun

Satrustegi eta Barandiaran 1975ean

Jose Mari Satrustegi Zubeldia (Arruazu, 1930/11/30-Iruñea, 2003/03/27), ikerlari, etnografo, euskalari, apez eta euskaltzain osoa izan zen.

Lan ugari argitaratu zituen eta euskarari doakionez, euskal testu zaharrak biltzen eta ezagutzera ematen lan eskerga egin zuen, baita onomastikaren alorrean ere, eta Euskaltzaindian, euskara batuaren lehen urratsetan. Gainera, Nafarroan euskara gal ez zedin ere gogotsu egin zuen lan Nafarroako Diputazioko Vianako Printzea instituzioaren Euskara Sustatzeko Sailetik, baita apez egon zen herrietan ere. Literaturaren alorrean ere zenbait lantxo, kritika eta itzulpen egin zituen. Hari zor zaizkio, bestalde, Nafarroako Gobernuak argitaratzen dituen Fontes Linguae Vasconum: studia et documenta eta Cuadernos de Etnología y Etnografía de Navarra aldizkarien sorrera. Lehenaren zuzendari izan zen urte luzez, eta artikulu anitz eman zituen argitara bertan.

Arruazun Satrustegirekin lotutako zenbait leku daude:

Satrustegiren sortetxea: Kuartelea, Karrika Nagusiko 17.ean

Bizitokia, erretiratu zenetik zendu zen arte: Milikonea, Karrika Nagusiko 18.ean.

Hilobia, Arruazuko hilerrian, Ekialdeko murruaren kontra.

JOSEMARI / SATRVSTEGI / ZUBELDIA / APAIZ ETA / EVSKALTZAINA / 1930-2003

 

Haren omenez egindako harria, Karrika Nagusian, sortetxearen ondoan.

JOSE MARIA / SARUSTEGI ZUBELDIA / (1930-2003) / seme kutun, apez eta euskaltzainari / ARRUAZU / zure herriak

 

Gehiago jakiteko:

 

 


Piarres Lafitteren sortetxea

Piarres Lafitte (Luhuso 1901-Baiona 1985) apaiza etxe honetan sortua da: Luhusoko Salaberrian. Beloken ikasi zuen apaizteko, Xiberoan ere egon zen, Okzitaniako Tolosan… Hainbat euskal kazeta sortu zituen eta liburuak ere idatzi, gramatikaren eta batez ere literaturaren inguruan. 1949an euskaltzain oso izendatu zuten eta euskara batuaren sorkuntzan eragin zuzena izan zuen.

Etxea herriko sarreran dago, Itsasutik heldu bagara. D918 bidetik etorrita eliza aldera sartzeko ezkerrerako bidegurutzea hartu, eta berehala ikusiko dugu, eskuinetara.

Etxe honetan sortua da

Piarres Lafitte kalonje

eskualtzaina

Mendeurrenean Euskaltzaindiak

2001-09-21

Gehiago jakiteko:


Louis-Lucien Bonaparte printzearen bizitokia

Bonaparte bizitokia

Etxe honetan bizi izan zen (segur aski) Louis-Lucien Bonaparte Bleschamp (Thorngrove etxea, Grimley (Worcestershire), Britania Handia, 04/01/1813-Fano, Italia, 03/11/1891).

Louis-Lucien Bonaparte_01

Familia aristokratiko bateko kide, Lucien Bonaparteren semea zen, eta Napoleon I.aren iloba. Horrek politikarako sarbidea ahalbidetu zion eta baita ikerketara dedikatzeko aukera. Euskalaritzan famatua da euskararen dialektuen gainea egindako ikerketengatik. Esan daiteke dialektologia helburu zuen lehen lan zientifikoen egilea dela. Oso lan sistematikoak burutu zituen, itzulpenak enkargatu, datu eta testu andanak bildu, mezenas eta argitaratzaile lanak egin, etab. Bilketa horiek oso famatuak egin diren euskalkien mapak (1,2) burutzeko oinarria izan ziren. Esan beharra da Bonaparteren euskalkien sailkapenak oraindik balioa duela euskalarien artean eta azken sailkapen eta mapen oinarri sendoa ere badela. Gainera, orduan euskarak zuen hedaduraren erakusgarri ona dira bere lanak.

Ezin ziurta dezaket hau izan zenik Bonaparteren bizitokia, baina hainbat peskiza eginda, hala dela dirudi. Izan ere, Bonaparte Londresen bizi izan zen, Norfolk Terrace karrikako 6an bizi zela badakigu, hark berak hala agertzen baitzuen. Zoritxarrez guretzat, XIX. mende bukaeran karrika horren izena desagertu eta  Westbourne Grove karrikari lotu zitzaion, etxeen zenbaketa ere hori doituz. Kalkulu batzuk eginda eta erreferentzia batzuk hartuta, orduko Norfolk Terrace karrikako 6a gaur egun Westbourne Grove karrikaren 120a dateke, hots, irudiko etxea.

Informazio gehiago:


Louis-Lucien Bonaparte printzearen hilobia


Bonaparte atzetik_01

Panteoi honetan datza Louis-Lucien Bonaparte Bleschamp (Thorngrove etxea, Grimley (Worcestershire), Britania Handia, 04/01/1813-Fano, Italia, 03/11/1891).

Louis-Lucien Bonaparte_01

Familia aristokratiko bateko kide, Lucien Bonaparteren semea zen, eta Napoleon I.aren iloba. Horrek politikarako sarbidea ahalbidetu zion eta baita ikerketara dedikatzeko aukera. Euskalaritzan famatua da euskararen dialektuen gainea egindako ikerketengatik. Esan daiteke dialektologia helburu zuen lehen lan zientifikoen egilea dela. Oso lan sistematikoak burutu zituen, itzulpenak enkargatu, datu eta testu andanak bildu, mezenas eta argitaratzaile lanak egin, etab. Bilketa horiek oso famatuak egin diren euskalkien mapak (1,2) burutzeko oinarria izan ziren. Esan beharra da Bonaparteren euskalkien sailkapenak oraindik balioa duela euskalarien artean eta azken sailkapen eta mapen oinarri sendoa ere badela. Gainera, orduan euskarak zuen hedaduraren erakusgarri ona dira bere lanak.

Bonaparte bazterretik_01

Panteoia Londresko St. Mary hilerri katolikoan dago, St. Mary kaperaren ondoan, Kensal Green auzoan. Panteoian Louis-Lucien Bonaparteren bestelako senideak ere daude ehortziak, halanola Louis-Clovis semea eta Clémence bigarren emaztea. Hobia zinez gaizki kontserbatua dago eta idatzirik zer dakarren jakitea ez da erraza. edozein kasutan, horra traskribapen saiakera: “(…) in this sarcophagus rests / H Homme Prince Louis Lucien Bonaparte / of the grand (…) of the Legion of Honour and doctor of (…) / son of / Lucien Bonaparte / the most distinguished brother of Napoleon I and first prince(?) / early life a student of chemistry and until his old age devote / born at Thorngrove near Worcester 4th january 1813 / died at Fano in the march of Ancona Italy 3rd nov[ember 1891] (…)” Semearen hobian aipatzen da Luis Luziano filologoa zela.

Bonaparte aurretik_01

Hilobia aurkitzeko St. Mary hilerrira joko dugu. Kontuz ibili behar da ez okertzeko, itsatsirik dagoelako Kensal Green kanposantua, baina ezin da batetik bestera pasa, kontrako atetik sartuz gero. Kanposantuko St. Mary kapera eta bulegoak bizkar utzita aurrez aurre izanen dugu hobia, zuhaitz batzuen eta panteoi batzuen artean.

Azkenik, esker zorretan naiz bidaide izan ditudan Mikel Fernández eta Borja Ariztimuñorekin, horrelako abenturetan batere kexatu gabe sartzen baitira nirekin batera.

Informazio gehiago:

1 Comment more...

Manuel Larramendi euskalariaren sortetxea



Etxea aurretik

Garagorri izeneko Andoaingo baserri honetan jaio zen Manuel Garagorri Larramendi (Andoain, 1690/12/25- LoiolaAzpeitia, 1766/01/29). Jesuslagun honek amaren abizena erabili izan zuen beti.

Formakuntza sendoa izan zuen eta franko bidaiatu zuen. Mariana Neoburgokoaren konfesore izatera iritsi zen, baina bere lanak euskararako zaizkigu bereziki interesgarriak. Hizkuntza honek izan duen apologiagilerik garrantzitsuena da ezbairik gabe. Foruen defentsan eta euskara gainontzeko hizkuntzen pare jartzeko izandako eztabaiden fruitu hainbat lan argitaratu zituen. Euskararen alorrean, Larramendik atondu zituen hizkuntza moderno batek garai hartan izan behar zituen hiru zutabeak: apologia, euskararen aitzinatasuna eta perfekzioa frogatzera zihoana, De la antigüedad y universalidad del bascuenze (1728); gramatika, El impossible vencido (1729), euskarak, gainontzeko hizkuntzek bezala, arau eta erregela ordenatu eta perfektuak zituela, frogatuko zuena, hots, ez zela kaotikoa eta Jainkoak sortua zela; azkenik, euskal hiztegia, Diccionario trilingüe (1745) Espainiako Akademiaren hiztegia, hizkuntzaren modernitatearen eredu, euskarara itzultzea posible zela frogatzea bilatzen zuena. Haren obrak, hiztegia batez ere, zedarri izan dira euskal testuetan, autoreengan gaur egungo euskaran ere ikus daitekeen eragin handia izan zutelako.

larramendi_01

Larramendiri erderaz idatzi izana eta euskararen arauak gehiegi bortxatu izana leporatu izan zaio, baina gerora, Urgellen lanei esker batez ere, ikuspegi hori aldatu da. Larramendiren obrak erdaldunei zuzenduak ziren; haiekin eztabaidatzea zuen xede. Bestalde, euskara modernizatzeko saiakera horrek, segur aski, ondoko betse autore franko euskaraz idaztera animatu zituen.

Etxea saihetsetik

Baserria aurkitzea ez da erraza. Herri kaskotik ateratzeko La Salle etorbidea hartuko dugu gora eta Leizotz auzoan sartuko gara. Etxe bat eskuin utzita, eskuinetara sartuko gara lehendabiziko bidegurutzean. Bide hori segitu behar dugu gainontzeko bidegurutze eta seinaleei muzin eginez, eta pare bat kilometro kurrituta aurkituko dugu baserria, parez pare ikuilua duena. Leizotz auzoko 16. zenbakia du.

oroigarria

Aurrealdeak armarri bat du eta oroigarri bat: “JHS / eche onetan 1690ko eguerri egunean jayo zan / aita jesuita done ta jakintsu Manuel Larra- / mendi ta Garagorri, joan dan eunkian fede / ta Euskal-Erri guziaren ta onen izkera, oitur- /on ta zorionerako iñork baño geyago 40 urtean / egiñ zubena. Loyolatik zeruratu zan 1766an”.

Omenaldia

Baserrira ailegatzean Larramendiren jaiotzaren III. mendeurrenean jarri zioten eskultura dago.

Gehiago jakiteko:        


Gerhard Bähr euskalariaren jaiotetxea

alemanen etxea

Legazpiko etxe honetan sortu zen Gerhard Bähr Daacke (Legazpi, 1900/05/06-Berlin, 1945/04/27), Udana auzoan hain zuzen.

Familia alemanekoa, aita Legazpiko meatzeetako zuzendari izendatzean bertara joan zen eta han sortu zen Gerhard. Haurtzaroa han eman zuen eta gaztaroan Alemanian ikasi zuen, kimika ikasketak egiteraino. Lehen Mundu Gerraren ondoren Legazpira itzuli zen eta orduan hasi zen bere euskararenganako zaletasuna: hizkuntzekiko erraztasun horrek (hamabost bat zekizkiela esan izan da) oso goizetik Vinson, Urquijo, Schuchardt, Eleizalde eta beste hizkuntzalari zenbaitekin harremanetan ezarri zuen. 1921etik aurrera, Euskaltzain urgazle izendatuta, Alemaniara itzuli zen ikasketekin jaraitu eta lanean hastera, baina ez zuen Euskaltzaindiarekin zuen harremana eten eta Euskal Herrira sarri itzuli zen. Bigarren Mundu Gerra hasi zenean Bahr Nazien alderdian ibili zen eta “División Azul“-endako interprete lanak burutu zituen. 1945ean Aliatuen tropak Berlinen sartu zirenean galdu zen betiko Gehrard Bähren arrastoa.

RIEV
en, Euskal Esnalean edo Euskeran artikulu franko idatzi zituen eta gipuzkeraren aditzari buruz materiala bildu. Bere doktoreko tesia euskararen eta iberieraen arteko konparaketa da, 1940an aurkeztua. Azkueren eskariei jarraiki, Schuchardten lan zenbait itzuli zituen. Horrezaz gain, Schuchardt-en biografia ere idatzi zuen, lexikografia lanak burutu, etab., maiz Euskaltzaindiak emandako beken bidez.

              gerhard bähr
Iturria: Zingizango

Eraikina “Alemanen etxe” gisa da ezaguna eta 1891-2 urteetan eraiki zuen Gerharden aitak. Bertan bizi izan ziren aitak Lehen Mundu Gerraren ondotik lanpostua galdu zuen arte. Esan bezala, etxea Udana auzoan dago, Oñatira bidean eskuin aldean, GI-2360 errepide ertzean baina nahiko ezkutatuta. Helbide ofiziala Telleriarte 29 du.

Gehiago jakiteko:


Rudolf P. G. de Rijk hizkuntzalariaren bizitokia

derijketxea

Amsterdameko etxe honetan bizi izan zen Rudolf Pieter Gerardus de Rijk (Amsterdam, Herbehereak, 1937/03/24-2003/06/15) bere emazte Virginiarekin, hil arte.

                                  derijk
Iturria: Hiru.com

Ezagutu zutenek gizon lotsatitzat zuten, halere euskararenganako zaletasuna agertu zuenetik lagun asko izan zituen Euskal Herrian. Hainbat hizkuntza menperatzen zituen eta Herbeheretan euskararenganako interesa piztu zuen unibertsitatearen bidez.

MITen aurkeztu zuen tesia euskarazko erlatibozko perpausei buruz eta bere bizitza akademiko gehiena Leidengo unibertsitatean egin zuen. Bere lanen artean, aipagarri dira Standard Basque: A Progressive Grammar (2008), edo De Lingua Vasconum: Selected Writings (1998) liburuko artikulu bilduma. Izan ere artikulu ugari argitaratu zituen. Horien artean aipagarri, 1969ko “Is Basque a S.O.V language?” Fontes Linguae Vasconum aldizkarian agertua, “Vowel Interaction in Biscayan Basque” edo “Relative Clauses in Basque: a Guided Tour” 1988ko bilduman agertuak, etab.

Euskaltzaindiak ohorezko euskaltzain izandatu zuen eta Euskal Herriko Unibertsitateak Honoris Causa doktore. Gainera, omenaldi gisa Erramu boneta: Festschrift for Rudolf P. G. de Rijk liburu aurkeztu zen, Xabier Artiagoitia, Patxi Goenaga eta Joseba Lakarraren gidaritzapean.

De Rijken errautsak Urkiolan barreiatu zituzten.

derijkikurrina derikjizena

Etxea Amsterdamen dago, Watergraafsmeer auzoko Newtonstraat-eko (Newton kalea) 69. zenbakian. Oraindik ere ikurrina bat du atean, senar-emaztearen izenekin batera. Mapa bat begiratuta ez da zaila etxea aurkitzea, baina ez dago Amsterdameko erdigune turistikotik edo bederen bisitatu ohi denetik sobera hurbil, beraz, bada puska bat oinez. Mila esker Borja Ariztimuño eta Mikel Fernández bidaideei!

Informazio gehiago:


  • Iruzkin berriak

  • Kategoriak

  • Copyright © 1996-2010 Euskargazki. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu