Euskalariak

Louis-Lucien Bonaparte printzearen bizitokia

Bonaparte bizitokia

Etxe honetan bizi izan zen (segur aski) Louis-Lucien Bonaparte Bleschamp (Thorngrove etxea, Grimley (Worcestershire), Britania Handia, 04/01/1813-Fano, Italia, 03/11/1891).

Louis-Lucien Bonaparte_01

Familia aristokratiko bateko kide, Lucien Bonaparteren semea zen, eta Napoleon I.aren iloba. Horrek politikarako sarbidea ahalbidetu zion eta baita ikerketara dedikatzeko aukera. Euskalaritzan famatua da euskararen dialektuen gainea egindako ikerketengatik. Esan daiteke dialektologia helburu zuen lehen lan zientifikoen egilea dela. Oso lan sistematikoak burutu zituen, itzulpenak enkargatu, datu eta testu andanak bildu, mezenas eta argitaratzaile lanak egin, etab. Bilketa horiek oso famatuak egin diren euskalkien mapak (1,2) burutzeko oinarria izan ziren. Esan beharra da Bonaparteren euskalkien sailkapenak oraindik balioa duela euskalarien artean eta azken sailkapen eta mapen oinarri sendoa ere badela. Gainera, orduan euskarak zuen hedaduraren erakusgarri ona dira bere lanak.

Ezin ziurta dezaket hau izan zenik Bonaparteren bizitokia, baina hainbat peskiza eginda, hala dela dirudi. Izan ere, Bonaparte Londresen bizi izan zen, Norfolk Terrace karrikako 6an bizi zela badakigu, hark berak hala agertzen baitzuen. Zoritxarrez guretzat, XIX. mende bukaeran karrika horren izena desagertu eta  Westbourne Grove karrikari lotu zitzaion, etxeen zenbaketa ere hori doituz. Kalkulu batzuk eginda eta erreferentzia batzuk hartuta, orduko Norfolk Terrace karrikako 6a gaur egun Westbourne Grove karrikaren 120a dateke, hots, irudiko etxea.

Informazio gehiago:


Louis-Lucien Bonaparte printzearen hilobia


Bonaparte atzetik_01

Panteoi honetan datza Louis-Lucien Bonaparte Bleschamp (Thorngrove etxea, Grimley (Worcestershire), Britania Handia, 04/01/1813-Fano, Italia, 03/11/1891).

Louis-Lucien Bonaparte_01

Familia aristokratiko bateko kide, Lucien Bonaparteren semea zen, eta Napoleon I.aren iloba. Horrek politikarako sarbidea ahalbidetu zion eta baita ikerketara dedikatzeko aukera. Euskalaritzan famatua da euskararen dialektuen gainea egindako ikerketengatik. Esan daiteke dialektologia helburu zuen lehen lan zientifikoen egilea dela. Oso lan sistematikoak burutu zituen, itzulpenak enkargatu, datu eta testu andanak bildu, mezenas eta argitaratzaile lanak egin, etab. Bilketa horiek oso famatuak egin diren euskalkien mapak (1,2) burutzeko oinarria izan ziren. Esan beharra da Bonaparteren euskalkien sailkapenak oraindik balioa duela euskalarien artean eta azken sailkapen eta mapen oinarri sendoa ere badela. Gainera, orduan euskarak zuen hedaduraren erakusgarri ona dira bere lanak.

Bonaparte bazterretik_01

Panteoia Londresko St. Mary hilerri katolikoan dago, St. Mary kaperaren ondoan, Kensal Green auzoan. Panteoian Louis-Lucien Bonaparteren bestelako senideak ere daude ehortziak, halanola Louis-Clovis semea eta Clémence bigarren emaztea. Hobia zinez gaizki kontserbatua dago eta idatzirik zer dakarren jakitea ez da erraza. edozein kasutan, horra traskribapen saiakera: “(…) in this sarcophagus rests / H Homme Prince Louis Lucien Bonaparte / of the grand (…) of the Legion of Honour and doctor of (…) / son of / Lucien Bonaparte / the most distinguished brother of Napoleon I and first prince(?) / early life a student of chemistry and until his old age devote / born at Thorngrove near Worcester 4th january 1813 / died at Fano in the march of Ancona Italy 3rd nov[ember 1891] (…)” Semearen hobian aipatzen da Luis Luziano filologoa zela.

Bonaparte aurretik_01

Hilobia aurkitzeko St. Mary hilerrira joko dugu. Kontuz ibili behar da ez okertzeko, itsatsirik dagoelako Kensal Green kanposantua, baina ezin da batetik bestera pasa, kontrako atetik sartuz gero. Kanposantuko St. Mary kapera eta bulegoak bizkar utzita aurrez aurre izanen dugu hobia, zuhaitz batzuen eta panteoi batzuen artean.

Azkenik, esker zorretan naiz bidaide izan ditudan Mikel Fernández eta Borja Ariztimuñorekin, horrelako abenturetan batere kexatu gabe sartzen baitira nirekin batera.

Informazio gehiago:

1 Comment more...

Manuel Larramendi euskalariaren sortetxea



Etxea aurretik

Garagorri izeneko Andoaingo baserri honetan jaio zen Manuel Garagorri Larramendi (Andoain, 1690/12/25- LoiolaAzpeitia, 1766/01/29). Jesuslagun honek amaren abizena erabili izan zuen beti.

Formakuntza sendoa izan zuen eta franko bidaiatu zuen. Mariana Neoburgokoaren konfesore izatera iritsi zen, baina bere lanak euskararako zaizkigu bereziki interesgarriak. Hizkuntza honek izan duen apologiagilerik garrantzitsuena da ezbairik gabe. Foruen defentsan eta euskara gainontzeko hizkuntzen pare jartzeko izandako eztabaiden fruitu hainbat lan argitaratu zituen. Euskararen alorrean, Larramendik atondu zituen hizkuntza moderno batek garai hartan izan behar zituen hiru zutabeak: apologia, euskararen aitzinatasuna eta perfekzioa frogatzera zihoana, De la antigüedad y universalidad del bascuenze (1728); gramatika, El impossible vencido (1729), euskarak, gainontzeko hizkuntzek bezala, arau eta erregela ordenatu eta perfektuak zituela, frogatuko zuena, hots, ez zela kaotikoa eta Jainkoak sortua zela; azkenik, euskal hiztegia, Diccionario trilingüe (1745) Espainiako Akademiaren hiztegia, hizkuntzaren modernitatearen eredu, euskarara itzultzea posible zela frogatzea bilatzen zuena. Haren obrak, hiztegia batez ere, zedarri izan dira euskal testuetan, autoreengan gaur egungo euskaran ere ikus daitekeen eragin handia izan zutelako.

larramendi_01

Larramendiri erderaz idatzi izana eta euskararen arauak gehiegi bortxatu izana leporatu izan zaio, baina gerora, Urgellen lanei esker batez ere, ikuspegi hori aldatu da. Larramendiren obrak erdaldunei zuzenduak ziren; haiekin eztabaidatzea zuen xede. Bestalde, euskara modernizatzeko saiakera horrek, segur aski, ondoko betse autore franko euskaraz idaztera animatu zituen.

Etxea saihetsetik

Baserria aurkitzea ez da erraza. Herri kaskotik ateratzeko La Salle etorbidea hartuko dugu gora eta Leizotz auzoan sartuko gara. Etxe bat eskuin utzita, eskuinetara sartuko gara lehendabiziko bidegurutzean. Bide hori segitu behar dugu gainontzeko bidegurutze eta seinaleei muzin eginez, eta pare bat kilometro kurrituta aurkituko dugu baserria, parez pare ikuilua duena. Leizotz auzoko 16. zenbakia du.

oroigarria

Aurrealdeak armarri bat du eta oroigarri bat: “JHS / eche onetan 1690ko eguerri egunean jayo zan / aita jesuita done ta jakintsu Manuel Larra- / mendi ta Garagorri, joan dan eunkian fede / ta Euskal-Erri guziaren ta onen izkera, oitur- /on ta zorionerako iñork baño geyago 40 urtean / egiñ zubena. Loyolatik zeruratu zan 1766an”.

Omenaldia

Baserrira ailegatzean Larramendiren jaiotzaren III. mendeurrenean jarri zioten eskultura dago.

Gehiago jakiteko:        


Gerhard Bähr euskalariaren jaiotetxea

alemanen etxea

Legazpiko etxe honetan sortu zen Gerhard Bähr Daacke (Legazpi, 1900/05/06-Berlin, 1945/04/27), Udana auzoan hain zuzen.

Familia alemanekoa, aita Legazpiko meatzeetako zuzendari izendatzean bertara joan zen eta han sortu zen Gerhard. Haurtzaroa han eman zuen eta gaztaroan Alemanian ikasi zuen, kimika ikasketak egiteraino. Lehen Mundu Gerraren ondoren Legazpira itzuli zen eta orduan hasi zen bere euskararenganako zaletasuna: hizkuntzekiko erraztasun horrek (hamabost bat zekizkiela esan izan da) oso goizetik Vinson, Urquijo, Schuchardt, Eleizalde eta beste hizkuntzalari zenbaitekin harremanetan ezarri zuen. 1921etik aurrera, Euskaltzain urgazle izendatuta, Alemaniara itzuli zen ikasketekin jaraitu eta lanean hastera, baina ez zuen Euskaltzaindiarekin zuen harremana eten eta Euskal Herrira sarri itzuli zen. Bigarren Mundu Gerra hasi zenean Bahr Nazien alderdian ibili zen eta “División Azul“-endako interprete lanak burutu zituen. 1945ean Aliatuen tropak Berlinen sartu zirenean galdu zen betiko Gehrard Bähren arrastoa.

RIEV
en, Euskal Esnalean edo Euskeran artikulu franko idatzi zituen eta gipuzkeraren aditzari buruz materiala bildu. Bere doktoreko tesia euskararen eta iberieraen arteko konparaketa da, 1940an aurkeztua. Azkueren eskariei jarraiki, Schuchardten lan zenbait itzuli zituen. Horrezaz gain, Schuchardt-en biografia ere idatzi zuen, lexikografia lanak burutu, etab., maiz Euskaltzaindiak emandako beken bidez.

              gerhard bähr
Iturria: Zingizango

Eraikina “Alemanen etxe” gisa da ezaguna eta 1891-2 urteetan eraiki zuen Gerharden aitak. Bertan bizi izan ziren aitak Lehen Mundu Gerraren ondotik lanpostua galdu zuen arte. Esan bezala, etxea Udana auzoan dago, Oñatira bidean eskuin aldean, GI-2360 errepide ertzean baina nahiko ezkutatuta. Helbide ofiziala Telleriarte 29 du.

Gehiago jakiteko:


Rudolf P. G. de Rijk hizkuntzalariaren bizitokia

derijketxea

Amsterdameko etxe honetan bizi izan zen Rudolf Pieter Gerardus de Rijk (Amsterdam, Herbehereak, 1937/03/24-2003/06/15) bere emazte Virginiarekin, hil arte.

                                  derijk
Iturria: Hiru.com

Ezagutu zutenek gizon lotsatitzat zuten, halere euskararenganako zaletasuna agertu zuenetik lagun asko izan zituen Euskal Herrian. Hainbat hizkuntza menperatzen zituen eta Herbeheretan euskararenganako interesa piztu zuen unibertsitatearen bidez.

MITen aurkeztu zuen tesia euskarazko erlatibozko perpausei buruz eta bere bizitza akademiko gehiena Leidengo unibertsitatean egin zuen. Bere lanen artean, aipagarri dira Standard Basque: A Progressive Grammar (2008), edo De Lingua Vasconum: Selected Writings (1998) liburuko artikulu bilduma. Izan ere artikulu ugari argitaratu zituen. Horien artean aipagarri, 1969ko “Is Basque a S.O.V language?” Fontes Linguae Vasconum aldizkarian agertua, “Vowel Interaction in Biscayan Basque” edo “Relative Clauses in Basque: a Guided Tour” 1988ko bilduman agertuak, etab.

Euskaltzaindiak ohorezko euskaltzain izandatu zuen eta Euskal Herriko Unibertsitateak Honoris Causa doktore. Gainera, omenaldi gisa Erramu boneta: Festschrift for Rudolf P. G. de Rijk liburu aurkeztu zen, Xabier Artiagoitia, Patxi Goenaga eta Joseba Lakarraren gidaritzapean.

De Rijken errautsak Urkiolan barreiatu zituzten.

derijkikurrina derikjizena

Etxea Amsterdamen dago, Watergraafsmeer auzoko Newtonstraat-eko (Newton kalea) 69. zenbakian. Oraindik ere ikurrina bat du atean, senar-emaztearen izenekin batera. Mapa bat begiratuta ez da zaila etxea aurkitzea, baina ez dago Amsterdameko erdigune turistikotik edo bederen bisitatu ohi denetik sobera hurbil, beraz, bada puska bat oinez. Mila esker Borja Ariztimuño eta Mikel Fernández bidaideei!

Informazio gehiago:


Justo Garate euskalariaren sortetxea

justo1

Bergarako etxe honetan sortu zen Justo Garate Arriola (Bergara, 1900/08/05-Mendoza (Argentina), 1994-07/02).

Ofizioz medikua bazen ere, euskalaritzari eta euskal kulturari tartea eskaini zien. Gerra Zibilean herbesterako bidea hartu behar izan zuen EAE-ANVko kide izateagatik eta han zendu zen. Ospa egin baino lehen, ikasle garaian Eleizalde, Irigarai eta bestelakoek sortu zioten euskararenganako grina eta Argentinan Ixaka Lopez Mendizabal, Jokin Zaitegi, Andima Ibiñagabeitia eta beste ezagutu zituen.

Eusko ikaskuntzako kide izan zen eta euskal unibertsitatea sortzearen aldeko lana egin zuen.

justo garate
Justo Garate. Iturria: Euskomedia

Bere obra itzela da kopuru aldetik, bai liburu bai artikuluetan. 1933an Guillermo de Humboldt: Estudio de sus trabajos sobre Vasconia idatzi zuen, 1935an Ensayos euskarianos, La época de Pablo de Astarloa y Juan Antonio Moguel 1936an edo El viaje español de Guillermo de Humboldt (1799-1800) 1946an, besteak beste.

Artikuluak Euzkadi egunkarian, Eusko Ikaskuntzaren Deya aldizkarian, Gernikan, Euzko Gogoan, RIEV-en Euskeran, Herriaren Adiskideen Elkarteko Buletinean [BSBAP], Eusko Jakintzan, Eusko Ikaskuntzen Institutu Amerikarraren Buletinean [BIAEV], Príncipe de Vianan, Fontes Linguae Vasconum eta Cuadernos de Etnografía de Navarra aldizkarietan, Oñate, Munibe, Vida Vasca, Estudios Vizcaínos, etab. azaldu ziren eta euskarari dagokionez, lexikografian, toponimian eta etimologian ibili zen batik bat. Egindako lanen ondorioz hainbat sari jaso zituen, halaber: Honoris Causa doktorea EHUn, ohorezko euskaltzain, Bilboko Medikuntza Zientzien Akademiako ohorezko kide, eta abar. Bergarako herriak gainera seme kuttun izenatu zuen eta plaza bati bere izena eman.

oroi

Etxea Bergarako Barrenkaleko 27.ean dago eta 1987an ezarritako oroigarriak honakoa dio: “Justo Garate Arriola jauna sendagile-kulturgizon ospetsua etxe honetan jaio zen 1900.go dagonillaren 5ean”.

Informazio gehiago:


Luis Eleizalde euskalariaren sortetxea

eleizalde sortetxea

Bergarako etxe honetan sortu zen Luis [Koldo] Eleizalde Brenosa (Bergara, 1878/06/09-Bilbo, 1923/07/24).

Karlista gaztetan eta gero EAJ-ko kide, euskararen hedatzearen alde egin zuen lan eta bereziki kezkatua agertu zen euskararen galerarekin eta euskarazko eskolen eta unibertsitatearen beharra ikusi zuen, horretarako beharrezkoa zen materiala sortuz. Testuinguru horretan idatzi zituen La lucha por el idioma propio (1919), Metodología para la restauración del euzkera (1919), Morfología de la conjugación vasca sintética (1913), Listas alfabéticas de voces toponomásticas vascas (RIEVen argitaratua), Notas acerca del léxico y de las flexiones simples del P. Mendiburu en su obra “Otoitzgayak (1907), Razas, lengua y nación vasca (1914) edo El problema de la enseñanza en el País Vasco (1919).

eleizalde_01
Iturria: Auñamendi

Horrezaz gain, toponimia lanak egin zituen, literaturgintzan Landibar (1918) eleberria idatzi zuen eta hainbat itzulpen burutu.

Gisa berean, Eusko Ikaskuntzaren eta Euskaltzaindiaren sortzaile izan zen.

eleizalde oroigarria

Etxea Goenkaleko 3.ean dago, Ariznoako San Pedro elizaren ondoan. Eusko ikaskuntzak oroigarri bat jartzea erabaki zuen bere bostgarren kongresua ospatu zenean eta oroigarriak hor dirau. Honakoa dio: “Etxe onetan Eleizalde’tar Koldobika jayo zan. Bere eriaren jakintza-aldezko gogo sutsuari oroimen au eskeintzen dautso Eusko Ikaskuntza’k / En esta casa nac[ió D.] Luis de Eleizalde. A su esfuerzo constante por la cultura del país dedica este recuerdo la Sociedad de Estudios Vascos. 7-IX-1930”. Berezitasun gisa, aipa dezagun etxe honetan oinarritu zirela Bartzelonako El Poble Espanyol museoan dagoen Bergarako etxea eraikitzeko. Bartzelonakoak halere, solairu bat falta du.    

Informazio gehiago:




Sebero Altube euskalari eta idazlearen sortetxea

seber altube

Arrasateko etxe honetan sortu zen Sebero Altube Lertxundi (Arrasate, 1879/11/08-Gernika, 1963/08/08/27).

Polifazetikoa izan zen. Musikaren alorrean dultzaineroa izan zen, musika bandako zuzendari Arrasaten eta Gernikan, Gernikako abesbatzaren sortzaile eta musika eskolaren abiarazle izan zen. Segundo Olaetarekin batera Elai Alai taldea sortu zuen. Politika alorrean EAJ-ko kide izan zen eta Gernikako alkate izatera iritsi zen.

altube

Euskararen munduan, idazle eta hizkuntzalaria izan zen. Euskaltzaindiko kide izan zen eta Euskera aldizkarian hainbat lan kaleratu zituen, horien artean Erderismos lan polemikoa, 1930ean liburu gisa atera zena. Bere lanetan hizkuntzalaritza orokorraren ekarpenak euskarara bihurtzen saiatu zen. Literatur alorrean bere lanik ezagunena Laztantxu eta Betargi da, gerra garaiko bikote baten inguruan mintzo dena.

Etxea Maalako errabaleko 2.ean dago, Arrasateko hiribildutik at eta Esteban Garibairen sortetxearen ondo-ondoan.

Informazio gehiago:


Astarloa anaien sortetxea (zena)

astarloaplaz

Durangoko Zeharkalearen eta Artekalearen izkinean dagoen plazan, Udaletxearen parean, egon zen Pedro Jose Patrizio Astarloa Agirre (Durango, 1751-Bilbo 1821) eta Pablo Pedro Astarloa Agirre (Durango, 1952/06/29-Madril, 1806/06/02) idazle eta euskalariaren sortetxea. Eraikina Durangoko Bonbardaketan izan zen eraitsia (1937).

Familia onekoak, Pedro Josek Urteco Domeca gustijetaraco verbaldi icasbidecuac, ceinzubetan azalduten dan Erromaco Catecismua liburu ezaguna idatzi zuen.

Baina dudarik gabe, anaia Pablo Pedro apologilaria da ezagunena euskararen alorrean. Humboldt-en aholkulari izan zen eta euskararen aitzinatasun eta perfekzioaren defentsari ekin zion, liskar eta eztabaidetan sartzeari utzi gabe. Emandako argudioak gaur egungo ikuspegitik urrun geratzen zaizkigu, baina eragin handikoak izan ziren ondorengo euskararen defentsan. Euskararen gramatikan aurrerapen nabarmenak egin zituen aditz eta izen flexioaren alorretan batez ere.

astarloaoroi

2002 urtean oroigarri bat ezarri zen etxea zegoen tokian: “Fray Pedro Astarloa (1751-1821) eta Pablo Pedro Astarloa (1752-1806) anaia euskaltzaleen gomutaz, euren jaiotetxea egoen tokian. 2001/XII/6. 36. Euskal Liburu eta Disko Azoka”

Informazio gehiago:


Henrike Knörr euskalariaren hilobia

knorrobi

Gasteizko Santa Isabel hilerrian datza Henrike Knörr Borràs (Tarragona, 1947/03/02-Gasteiz, 2008/04/30) euskalaria. Familia ezagun bateko kide, berak euskararen ildoa jarraitu zuen.

                   knorr_01
Iturria: Plazaberri

Apaiz bidea hartu zuen lehenik baina Filosofiara pasa zen gero eta Euskal Filologian izan zen doktore. Euskara irakasle izan zen Gernikan eta Gasteizen. Koldo Mitxelenaren eskutik Euskal Herriko Unibertsitatearen sortzaileetarik dugu eta horri estuki loturik ibili zen zendu zen arte, irakasle gogotsu eta kudeatzaile moduan. Berandu euskaldundu bazen ere, euskararen alde langile nekaezina izan da eta mordoka artikulu eta liburu plazaratu ditu horren harira, hizkuntzalaritzaz (bereziki onomastikaz) gain, baita literaturan eta etnografian ere. Merezimenduz izendatu zuten Euskaltzain oso eta Euskaltzaindian zein beste erakude askotan ere kargu andana bete zituen.

Zuzenean ezagutzeko zortea izan nuen eta bereziki markatu ninduen. Kutsakorrak dira bere dohainak: nekaezina, polifazetikoa, alaia, eskuzabala, bromazalea, kaotikoa! topikoak dirudite, baina aise datorkit burura adjetibo bakoitzari bikain dagokion anekdota eta bizipena. Tamalez batzuek joan zen arte ez zituzten ezaugarriok ikusten jakin edo ez zituzten ordura arte goraipatu.
knoraitzinknorgibel

Hilobia, esan bezala, Gasteizko Santa Elisabet hilerrian dago, Tomas Zumarraga dohatsuaren kalearen erdialdera. Kale hori hilerriaren amaieran dago, iparreko aldean: Zaramaga kalearen paraleloa da, Arriagako atea kalearen izkinean.

Informazio gehiago:


  • Kategoriak

  • Copyright © 1996-2010 Euskargazki. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu