Euskal Herria

Jean Hiriart-Urruti idazlearen sortetxea

Joanesederra 1

Jean Hiriart-Urruti (Hazparne, 1859/01/30-Baiona, 1915/11/04), Hazparneko Joanesederraenea izeneko etxe honetan munduratu zen.

“Manex” aitzindaria dugu euskal kazetaritzan. Lapurdin bertan erlijio-ikasketak egin zituen, 1881ean apaiztu zen eta hainbat urtez hizkuntza klasiko zein modernoak irakatsi zituen Larresoroko seminarioan. 1907an Baionako katedraleko kalonje Gratien Adema “Zaldubi” hil zenean, hazpandarrak hartu zuen bere lekua.

hiriart urruty

Hiriart-Urruti XIX. mendearen amaierako eta XX.aren hasierako euskal kazetaria dugu, garai hartan erlijioaren eta gizarte tradizionalaren gertatutako aldaketez jardun zuena, baita haserre biziz jardun ere (gorri eta xurien arteko gatazkak puri-purian zeuden eta elizarentzat garai latza izan zen, estatuak eskumenak eta indarra kentzen jarraitu baitzuen. Hazpandarraren izena Eskualduna astekariarekin (8.000 harpidedun zituen 1908an eta, nagusiki, laborarien artean zabaltzen zen) dago lotuta ezinbestean: argitalpenaren zuzendari izateaz gain, artikulu nagusiak eta hainbat testu idatzi zituen hogeita bost urtez. Bizimodu tradizionalaren ohiko elementuen (erlijioa, familia-eredu klasikoa, euskara, etab.) defendatzaile sutsua izan zen, baina bere burua ez zuen abertzaletzat. Are gehiago, Frantzia aldarrikatu zuen bere aberri gisa eta sasoiko frantziar armadaren jardunaren eta politika inperialisten alde egin zuen.

Hiriart-Urrutik ez zuen libururik idatzi, baina XX. mendean zehar zenbait bildumatan bildu ziren bere kazeta-lan eta bestelako testuak: Lafittek Zer eta zer (1944), Mintzaira, aurpegia, gizon! (1971) eta Zezenak errepublikan (1972) bildumak prestatu zituen. 1995ean Iñaki Caminok Gontzetarik jalgiaraziak antologia berria prestatu zuen Klasikoak bildumarako, eta 2004an kaleratu zuen Xabier Altzibarrek orain arteko bilduma mardulena: Ni kazeta-egilea naiz. Artikulu, berri, istorio. Euskarazko kazetaritzaren oinarriak ezarri zituen Hiriart-Urrutik bere lanetan. Kanpoko ereduez gain (Venillot, Saint-Beuve, La Bruyère, Bossuet, etab.), euskal prosalari zaharrak (Axular, Oihenart) eta garaikideak (Elizanburu, Duvoisin, Ithurri) ere ezagutzen zituen, eta horiengandik edanda lortu zuen bere idazkera landua. Estiloari dagokionez, zehaztasuna, dotorezia eta indarra (haserre-kutsukoa sarritan) aipa daitezke. Ondoko hamarkadetako kazeta-egile eta prosalarien aitzindari izan zen.

Joanesederra 2

Sortetxea Hazparneko Hazketa auzoan dago. Herritik abiatuta D21 errepidea hartuko dugu Beskoitzerantz, Hazketara. Lehen errotondatik aurrera segituko dugu eta ezkerretara segituan aurkituko dugu bide bazterrean gelditzeko sargune bat. Hor autoa utzi eta oinez aldapa gora egin behar da langa pasatuta. Muinoan ageriko zaigu Joanesederraenea. Errazagoa da kokapen zehatza mapan ikustea.

Mila esker Aziti Bihia euskal filologo gazteen ekarte jaioberriari, bidaide bikainak izan baitira!
Sarrera honetan Eneko Zuloagak idatzi du testua.

Gehiago jakiteko:


Nikolas Ormaetxea “Orixe” idazlearen hilobia


orixe hilobia

Hemen datza Nikolas Ormaetxea Pellejero “Orixe” (Orexa, 1888/12/06-Añorga, 1961/08/09) idazlea. Fraile izateko ikasketak hasi zituen baina bide hori uztera behartua izan zen eta erbestea ezagutu zuen Espainiako gerra zibilaren ondoren. Euskaltzain ere izan zen 1959tik eta harreman gorabeheratsuak izan zituen, Krutwig, Zaitegi, Azkue, Mitxelena eta beste batzuekin.

Euskal Pizkundea deitu deneko idazlerik oparoenetarikoa eta azkarrenetarikoa izan da: filosofiaz, teologiaz, literaturaz eta hizkuntzalaritzaz aritu zen saiakera-egile, RIEV eta beste aldizkarietan idatzi zuen, eta genero desberdinak landu. Itzulpenak ere egin zituen, baina poesia epiko eta lirikoengatik da bereziki ezagun. Hor dira 1934an idatzitako Barne-muinetan liburua edo 1935ean egindako Euskaldunak ezaguna.

orixe

Ez zuten hasieratik hor ehortzi, baina gaur egun Orexako hilerrian dago Orixe. Hilerri txikia da eta erraz ikusten da hobia. Barne-muinetan liburutik ateratako “Zeru-argi” olerkitik ateratako pasarte hau du zizelkaturik: “Agur-fede-lurrean-nuen-itsu-mutil / zuri-esker-leizean-ez-nun-egin-amil“.

Informazio gehiago:


Manuel Larramendi euskalariaren sortetxea



Etxea aurretik

Garagorri izeneko Andoaingo baserri honetan jaio zen Manuel Garagorri Larramendi (Andoain, 1690/12/25- LoiolaAzpeitia, 1766/01/29). Jesuslagun honek amaren abizena erabili izan zuen beti.

Formakuntza sendoa izan zuen eta franko bidaiatu zuen. Mariana Neoburgokoaren konfesore izatera iritsi zen, baina bere lanak euskararako zaizkigu bereziki interesgarriak. Hizkuntza honek izan duen apologiagilerik garrantzitsuena da ezbairik gabe. Foruen defentsan eta euskara gainontzeko hizkuntzen pare jartzeko izandako eztabaiden fruitu hainbat lan argitaratu zituen. Euskararen alorrean, Larramendik atondu zituen hizkuntza moderno batek garai hartan izan behar zituen hiru zutabeak: apologia, euskararen aitzinatasuna eta perfekzioa frogatzera zihoana, De la antigüedad y universalidad del bascuenze (1728); gramatika, El impossible vencido (1729), euskarak, gainontzeko hizkuntzek bezala, arau eta erregela ordenatu eta perfektuak zituela, frogatuko zuena, hots, ez zela kaotikoa eta Jainkoak sortua zela; azkenik, euskal hiztegia, Diccionario trilingüe (1745) Espainiako Akademiaren hiztegia, hizkuntzaren modernitatearen eredu, euskarara itzultzea posible zela frogatzea bilatzen zuena. Haren obrak, hiztegia batez ere, zedarri izan dira euskal testuetan, autoreengan gaur egungo euskaran ere ikus daitekeen eragin handia izan zutelako.

larramendi_01

Larramendiri erderaz idatzi izana eta euskararen arauak gehiegi bortxatu izana leporatu izan zaio, baina gerora, Urgellen lanei esker batez ere, ikuspegi hori aldatu da. Larramendiren obrak erdaldunei zuzenduak ziren; haiekin eztabaidatzea zuen xede. Bestalde, euskara modernizatzeko saiakera horrek, segur aski, ondoko betse autore franko euskaraz idaztera animatu zituen.

Etxea saihetsetik

Baserria aurkitzea ez da erraza. Herri kaskotik ateratzeko La Salle etorbidea hartuko dugu gora eta Leizotz auzoan sartuko gara. Etxe bat eskuin utzita, eskuinetara sartuko gara lehendabiziko bidegurutzean. Bide hori segitu behar dugu gainontzeko bidegurutze eta seinaleei muzin eginez, eta pare bat kilometro kurrituta aurkituko dugu baserria, parez pare ikuilua duena. Leizotz auzoko 16. zenbakia du.

oroigarria

Aurrealdeak armarri bat du eta oroigarri bat: “JHS / eche onetan 1690ko eguerri egunean jayo zan / aita jesuita done ta jakintsu Manuel Larra- / mendi ta Garagorri, joan dan eunkian fede / ta Euskal-Erri guziaren ta onen izkera, oitur- /on ta zorionerako iñork baño geyago 40 urtean / egiñ zubena. Loyolatik zeruratu zan 1766an”.

Omenaldia

Baserrira ailegatzean Larramendiren jaiotzaren III. mendeurrenean jarri zioten eskultura dago.

Gehiago jakiteko:        


Joan Inazio Iztueta idazle eta dantza-maisuaren sortetxea

Iztueta sortetxea 2

Iztuetaenea edo Kapagindegi / Kanpandegi izenez ezaguna den Zaldibiako etxe honetan jaio zen Joan Inazio Iztueta Etxeberria (Zaldibia, 1767/11/29-Zaldibia, 1845/8/18).

Iztueta sortetxea 1

Oso ezaguna da Gipuzkoako dantzen gainean egindako biltze, irakaste eta arautze lanengatik; gaur egunean bere ekarpenaren eragina nabarmena da horretan. Horrezaz gain, aurreko gaiekin, antropologiarekin eta historiarekin lotutako testuak ere utzi dizkigu, euskaraz gehienak. Famatuena, Guipuzcoaco dantza gogoangarrien condaira edo historia liburua, 1824an atera zen lehen aldiz. Guipuzcoaco provinciaren condaira edo historia 1847an, hil ondoan atera zen. Horrekin batera, bere eskuizkribu, gutun eta olerkiak ere gorde dira eta gehienak egilea hil ondoan argitaratu izan dira. Olerkirik ezagunena emazte Kontxesiri egindakoa da.

Zaldibian plaza bat du bere izenean eta bertan dagoen oroigarriak hala dio: “Juan Ignacio Iztueta-koari / Zaldibi-ko eŕily: “Times New Roman””>new”>iak bere eriotzaren eun urte / buruan eskeintzen dion oroigaria, leku au / “Plaza Iztueta” izendatuaz. / Zaldibin 1945 garengo uriaren 7an”.

Iztueta plaza_01

Hortik oso gertu dago jaiotetxea. Plaza herria erditik zeharkatzen duen Santa Fe kaleko 88.ean bertan dago. Oroigarri hau gure bizkarrean utzita, plazatxoan sartuko gara errepidea zeharkatuta eta bertan dagoen etxearen atzean justu aurkituko dugu Iztuetaenea.

Etxeak bi oroigarri ditu, fatxada banatan. Batek honakoa dio: “Juan Ignacio iztueta / “Guipuzkoako Dantzak” liburua egin zuanari / 1824-26 Eusko Ikaskuntzak 1929″.

EI Iztueta oroigarria

Sarrera nagusiaren ataburuan, ordea, beste hau dago: Goizaldi / Donostiko / euskal ere / siaren eŕi- / erti taldeak // Iztueta’r / Juan Ignazio’ri / Gipuzkoa’ko / dantzen irakas / le ta eragile // Azaroa’ren 29’an 1767-1967 oroi-omen jaia”.

Iztueta oroigarria 2

Informazio gehiago:


Olaso dorrea. Telesforo Monzon idazlearen sortetxea

Olaso 1

Aurreko sarreran Telesforo Monzón Ortiz de Urruela (Bergara, 1904/12/01-Baiona, 1981/03/09) idazlearen hilobia ekarri genuen: oraingoan bere sortetxea. Familia aristokratiko bateko semea zen eta Olaso deritzon Bergarako dorretxe honetan etorri zen mundura.

 

Olaso 2

XVI. mendean eraiki zen eta gerora moldaketak jasan ditu. Fundazio baten egoitza da eta Georges Lacombe hizkuntzalariaren ondare bibliografikoa jasotzen zuen, Monzonek erosi zuenetik. Euskaltzaindiak ondare hori katalogatu eta Bilboko egoitzara eraman zuen. Berriki Jakiunde akademiaren egoitza ofizial ere izendatu dute.

Olaso 3

Dorretxea Bergarako hiribilduan bertan dago, San Pedro kaleko 2.ean, izen bereko elizaren ondoan eta plazatik oso gertu.

Informazio gehiago:


Telesforo Monzon idazlearen hilobia


Telesforo Monzon hilobia

Bergarako kanposantuan, familiaren panteoian datza ehortzirik Telesforo Monzón Ortiz de Urruela (Bergara, 1904/12/01-Baiona, 1981/03/09).

Familia aristokratiko batean sortua, horrek hain segur Madrilen ikasteko ateak zabaldu zizkion eta gerora politikan sartzekoak. Bereziki ezaguna da abertzaletasunaren barnean egindako bide politikoagatik. Horrezaz gain, euskalaritzari buruzko blog honetan ere badu lekurik, idazle gisa ere izan baitzuen bere eragina: esango nuke idazkeraren kalitateagatik baino, jorratutako gaiengatik izan zela ezagun. Prosa, poesia eta antzerkia landu zituen eta gai abertzaleko bere poema zenbait biziki ezagunak bilakatu dira, garaiko eta geroko kantariek frankotan abestu baitituzte; hor dira, besteak beste, Itziarren semea, Lepoan hartu eta segi aurrera edo Batasuna. Esango nuke 1947ko Gudarien Egiñak dela bere idazlanik ezagunena. Hizlari eta kazetetan idazle ere ibili zen. 1966an euskaltzain urgazle izendatu zuen Euskaltzaindiak.

Telesforo Monzon

Esan bezala, hilobia Bergarako hilerrian bertan dago. Matxiategi kaleko aparkalekuan autoa utzita, ekialdera begira dagoen ate nagusitik sartuko gara. Ezkerrera jo eta hegoaldeko murruaren kontra, Boni Laskurain karrikara ematen duena hain zuzen, berehala ikusiko dugu panteoia, familiaren armarria daramana, “Olaso y Monzon” iazkiarekin batera.

Informazio gehiago:


Esteban Adoaingoaren sortetxea

 

 

 

etxea_05

Adoaingo etxe honetan sortu zen Pedro Francisco Marcuello Zabalza “Esteban Adoaingoa” kaputxinoa (Adoain, 1808/10/11-Sanlúcar de Barrameda, 1880/10/7).

elizakoa
Elizako oroigarria

Iruñe
ko Kaputxinoen komentuan hasi zuen bere formakuntza eta ordutik aurrera etxetik kanpo egon izan zen beti, ikasten lehenik, eta predikatzen gero. Italia, Venezuela, Guatemala, Kuba eta Frantzia ezagutu zituen besteak beste. Garai politiko gatazkatsuek franko mugitzera behartu zuten.

Fama handia lortu zuen mundu mailan eta gaur egun Beatifikatze prozesuan dago. Edonola ere, gurera ekarri badugu, euskararekin izandako harremanaren ondorioz da. Ama hizkuntza euskara zuen eta gehien bat bere predikuetan gaztelania erabili bazuen ere, zorionez euskarara itzulitako zenbait ere gorde dira Erroman, segur aski Ipar Euskal Herrian emandako garaietan idatziak. Sermoietan erabilitako euskara landua da eta horren erakusgarri da erabili eta eskuz osatu zuen Larramendiren hiztegiaren presentzia.

adoain iturri_01
Herriko iturria

Adoain aski herri urruna da, Nafarroako mendietan sartua, eta han hiltzen da NA-2103 errepidea. Oso herri txikia da eta erraz aurkitzen ahal da etxea. Herrian sartuta eskuinetara eliza dugu eta Aita Estebanen ohoretan plantatutako iturria. Ezkerretarako bidea hartu eta berehala antzemanen dugu Eneko etxea, Estebanen sorlekua.

oroigarri

Etxeak bi oroigarri ditu. Lehenak hala dio: “En esta casa nació el gran Siervo de Dios y egregio apóstol Padre esteban de Adoáin capuchino el día 11 de octubre de 1808”. Beranduago Euskaltzaindiak ere berea jarri zion heriotzaren mendeurrenean: “Esteban Adoain euskal predikariari Euskaltzaindiak. La Real Academia de la Lengua Vasca por su labor euskérica. 1880-1980″.

oroigarri eusk

Gehiago jakiteko:



J. D. J. Sallaberry abokatuaren bizitokia

etxea sallaberry

Mauleko etxe honetan bizi izan zen Jean Dominique Julien Sallaberry abokatua (Maule, 16/05/1837-?, 25/11/1903). Artikulu eta testu zenbait idatzi bazituen ere, bere Chants Populaires du Pays Basque lanagatik da ezaguna, 1870ean Baionan argitara emana. Liburu horretan lehen aldiz jaso ziren idatziz Bereterretxeren Kantorea bezalako doinu famatuak, ahozko tradiziotik bilduak, eta beste batzuk nahita kanpo utzi.

oroigarria sallaberry

Etxea aurkitzea erraza da. Mauleko karrika nagusian dago, Victor Hugo karrikaren 25.ean hain zuzen. Oroigarri bat dago bertan: Etxe honetan bizi izan zen / Dans cette maison vecut / J. D. J. Sallaberry / 1837-1903 / Lege-gizona / advocat, notaire / Eüskal kantorearen sütazale / auteur du premier recueil de / chansons populaires basques (1870).

ataburua sallaberry

Informazio gehiago:


Nabazko iturriko idatzia

 

SAMSUNG

 

Duela hilabete eman zidan Juatxo Urdirotzek honen erreferentzia, baina bidaia guztietan geratzen zitzaidan Nabaz norabidetik at, Iruñetik bertatik bertara egonik ere… Azkenean, Pello Iraizozekin duela gutxi horri buruz mintzatzeak adorea emanik, gaur hartu dut inguratzeko erabakia. Tira ba.

Kontua da, herriko iturriak, oso kaligrafia onean, mezu bat ematen diola ur bila doan nabaztarrari (edo hobe esanda, “ematen zion”, 1967an zendu baitzen azken euskal hiztuna): “Fite ichera zazi”. Juantxo Urdirotzek esan zidanez, 60ko hamarkadan egindako auzolanean idatzi omen zuten. Hori horrela izanik ere, Pello Iraizozi giro lasaian entzundako istoriotxoa asko gustatzen zait, alegia, herriko apaizarena izan zitekeela testutxoa. Esan bezala, oso kaligrafia onean dago eta gainera, aski ongi dakigu, kanta askok iradokitzen diguten bezala, neskek zer nolako arriskuak pairatzen zituzten ur bila joaten zirenean… hor izaten ziren mutil gazteak zelatan. eta ez ziren arriskuok apaizen gustuko izanen, ez.

-¡Ay, madre, que me lo han roto!
-¡Hija, no me digas qué!
-El cantarico en la fuente,
¡pues qué se creía usté!

Maritxu, nora zoaz,
Eder galnt hori?
-Iturrira Bartolo
nahi badezu etorri.
-Iturrian zer dago?
-Ardotxo txuria.
-Biok edango degu
nahi degun guztia.

Goizean jaikirikan, argia gaberik,
Iturrira gan nintzen pegarra arturik.
Galai galtza xuri bat galdeka ondotik:
Arreba, biar aldezu bidian lagunik?”

SAMSUNG

Iturria, ez dago plazan, denek aise ikusteko moduan. Ezkutatuxe dago, berritzen ari diren ikuztegiaren atzean. Errepidetik ailegatuta, Larunberena etxea aurrez aurre izanik, etxea eskuinetik saihesten duen karrika hartuko dugu eta zuzen segitu behar da, etxe bat azpitik zeharkatzen duen tunela pasaz. Orduan ere, segi zuzen beldurrik gabe, eta han antzemanen duzu. Kasu eman lohiari! Dena dela, denborak harria higatu du eta gero eta gaitzagoa da bertan idatzitakoa irakurtzea. Ikuztegiarekin egin duten bezala, iturriak ere behar luke konponketatxorik…


Gerhard Bähr euskalariaren jaiotetxea

alemanen etxea

Legazpiko etxe honetan sortu zen Gerhard Bähr Daacke (Legazpi, 1900/05/06-Berlin, 1945/04/27), Udana auzoan hain zuzen.

Familia alemanekoa, aita Legazpiko meatzeetako zuzendari izendatzean bertara joan zen eta han sortu zen Gerhard. Haurtzaroa han eman zuen eta gaztaroan Alemanian ikasi zuen, kimika ikasketak egiteraino. Lehen Mundu Gerraren ondoren Legazpira itzuli zen eta orduan hasi zen bere euskararenganako zaletasuna: hizkuntzekiko erraztasun horrek (hamabost bat zekizkiela esan izan da) oso goizetik Vinson, Urquijo, Schuchardt, Eleizalde eta beste hizkuntzalari zenbaitekin harremanetan ezarri zuen. 1921etik aurrera, Euskaltzain urgazle izendatuta, Alemaniara itzuli zen ikasketekin jaraitu eta lanean hastera, baina ez zuen Euskaltzaindiarekin zuen harremana eten eta Euskal Herrira sarri itzuli zen. Bigarren Mundu Gerra hasi zenean Bahr Nazien alderdian ibili zen eta “División Azul“-endako interprete lanak burutu zituen. 1945ean Aliatuen tropak Berlinen sartu zirenean galdu zen betiko Gehrard Bähren arrastoa.

RIEV
en, Euskal Esnalean edo Euskeran artikulu franko idatzi zituen eta gipuzkeraren aditzari buruz materiala bildu. Bere doktoreko tesia euskararen eta iberieraen arteko konparaketa da, 1940an aurkeztua. Azkueren eskariei jarraiki, Schuchardten lan zenbait itzuli zituen. Horrezaz gain, Schuchardt-en biografia ere idatzi zuen, lexikografia lanak burutu, etab., maiz Euskaltzaindiak emandako beken bidez.

              gerhard bähr
Iturria: Zingizango

Eraikina “Alemanen etxe” gisa da ezaguna eta 1891-2 urteetan eraiki zuen Gerharden aitak. Bertan bizi izan ziren aitak Lehen Mundu Gerraren ondotik lanpostua galdu zuen arte. Esan bezala, etxea Udana auzoan dago, Oñatira bidean eskuin aldean, GI-2360 errepide ertzean baina nahiko ezkutatuta. Helbide ofiziala Telleriarte 29 du.

Gehiago jakiteko:


  • Kategoriak

  • Copyright © 1996-2010 Euskargazki. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu