Arrosako Aintziartea etxeko ataburua

Etxeetako ataburuetan askotan etxearen egileen edo eraberritzaileen izenak agertu ohi dira. Batzuetan mezu bat ere ekartzen dute, normalean frantsesez, latinez edo gaztelaniaz idatzirik; oso bakan egon ohi da euskaraz. Arrosako Aintziartea etxekoak, ordea, hala dio (barka irudien kalitatea):

BETRIDESTEVEDRVN

DAICO SEMEACENDO

BORANEGINNAANC

HARTPINTAPAGABEC

A 1785

Bat nator Xamarrek Etxea liburuan (206. or.) dakarren hitz banaketarekin, eta nik ere hala ulertu dut:

Betri de Estebe Drundaiko semea zen de[n]boran egina. Antxart, pinta paga beza. 1785

Nire ustez doboran hitzean <n> falta da, eta lehendabiziko <o>-k hutsa behar du izan. Bestalde, dudarik ez dago  horrek ardo neurriari egiten diola erreferentzia, baina zergatik aipatzen den jakitea ez da horren erraza. Xamarrek uste du Betri de Esteberen eta Aintziarten arteko apostu bat egon daitekeela tarteko. Menturaz etxearen eraikuntzarekin lotua.

Etxea aurkitzeko Baigorritik Arrosarako bidea hartuko dugu. Arrosara ailegatuta eta trenbidea eskuin dugula, erreka zeharkatzeko zubiraino ailegatuko gara. Hura zeharkatu gabe, aurrera eginen dugu trenbidea eskuin dugula, trenbide-pasagune bat aurkitu arte. Horretan ezker eginen dugu, Eihartze auzoan sartuz. Gero berriz ezker egin, eta bidegurutze batean ikusiko dugu etxea.


Baigorriko ataburua (beste bat)

Beste sarrera batean Baigorriko euskarazko ataburu batez mintzatu ginen. Gaurkoan beste etxe batekoa dakargu. Ataburuak hala dio:

IOANNESDE / SARRICVIEN

CATALINDE / IRIBARNE

IANCOASOR / HIT. 1749

Hau da:

Ioannes de Sarricuien

Catalin de Iribarne

Iancoas orhit, 1749

Orotariko Euskal Hiztegiak Janko aldaera Baigorrikotzat du hain zuzen ere, eta Le Dauphin ontziko gutunetan ere ageri da aldaera hori.  Orhit(u) aditza, hemen aditzoin forman ageri dena aginterazko zentzuan, arrotza da egungo Baigorrin, orroit(u) entzun baitaiteke haien ahotan. Badirudi, hala ere, orhitu dela Zuberoako eta Nafarroa Behereko autore zaharrek baliatu izan dutena, OEH ikusita. Etxeparek berak badakar, Jainkoaz orhitu esamoldean hain zuzen. Baigorrin oraindik hasperen zenbait entzun badaitezke ere, ozen ondokoak, honakoa bezala, nekez aurkituko ditugu egun.

Ataburua aurkitzea erraza da, Karrika Nagusian berean baitago, Behereko karrikan hain zuzen. Herriko etxea eskuin eta pilotalekua ezker utzita, plazatik atera karrikan behera, eta lehendabiziko etxean dago, ezker aldean, inoiz ate izandako leiho batean.


Plentziako Torre Barriko armarria

Plentziako Torre Barri dorretxeak Butroetarren eta Muxikatarren armak darakuskigu aitzinaldeko armarrian (barka irudien kalitatea: interneten bada irudi hoberik). 1603ko data du armarriak, eta azpian hiru lelo edo lema daude, euskaraz. Eneko Zuloaga filologo, hizkuntzalari eta adiskideak xeheki aztertu zituen esaldiok; beraz, transkripzio, interpretazio eta oharretan berak esandakoei jarraiki natzaie. Xehetasun jakinminez denak aski du bere lanera jotzea (azpian esteka).

Esaldiek honakoa diote:

  • Muxica, areriocaz agica
  • Butroe celangoa da oroc daquie
  • Garaianago, erria gordeago

Lehen biak 1596ko Refranes y Sentencias bilduman ere jasoak daude, aldaerak aldaera, eta oso interesgarriak dira darabilten hizkuntzaren aldetik. Gaur egungo euskarara ekarrita, segur aski horrela ulertu behar ditugu:

  • Muxika, areriookaz haginka.
  • Butroe zelangoa den orok dakite.
  • [Zenbat eta] garaianago (altuago), herria [hainbat eta] gordeago.

Armarrira ailegatzeko Plentziako alde zaharrera igo behar dugu (garaianago…), eliza dagoen plazara. Elizako ateari bizkarra emanda aurrez aurre ikusiko dugu dorretxea, egun oso zaharberritua.

Esan bezala, gehiago jakiteko:

 


Etsaingo azken euskaldunaren hilobia

Etsain herria Anue ibarraren hegoaldean dago, Iruñetik 20 bat kilometrotara, Baztango bidean eskuin hartuta. Ibarra XIX. mendearen hondarrean hasi zen erdalduntzen, eta gaur egun, bertako mintzoa egiteko gai diren hiztunak kontatzeko, aski da esku bakarreko hatzak baliatzea, Lingua Navarrorum blogean ikus daitekeenez (ikus hemen, hemen eta hemen). Etsainen, dirudienez, Landa etxeko Urbano Erro Yaben izan zen azken hiztuna, 1953an zendua. Horren kontzientzia bide zuten hilarria paratu ziotenek, datu hori hilarrian berean jaso baitzuten.

EMEN DATZA ERRO YABEN DAR URBANO LANDA ETXEKO SEMEA

GOYAN BEGO

ERRIONTAKO AZKENEN EUSKALDUNA

1953 URTE

Hobia hilerrian dago, San Juan batailatzaileari eskainitako elizaren gibeleko aldeari atxikirik. Eliza herritik aparte dago, gain batean. Txiki-txikia da hilerria, beraz, aise aurkitzen ahal da harria, sartu eta eskuinetara.

Paula Kasaresen liburuari esker (352. orr.) izan dut honen berri, eta berak dakarren argazkia nik egin ahal izan dudana baino zinez hobea da. Edo ordutik harria higatu da edo, sinestekoago dena, argazkilari txarra naiz.

EGUNERATZEA

Hau argitaratu dudan egunean berean Leire Narbaizak gogora ekarri dit Xamarrek Orekan liburuan eta Euskara Jendea dokumental sortan ematen duela honen berri. Mila esker!


Colliers-eko gazteluko ataburua

Collierseko gaztelua

Loirako Collierseko gazteluak ate nagusiaren gainean euskarazko inskripzio bat du. Muides-sur-Loire herrian dago, erreka bazterrean, eta ez dut, zoritxarrez, zuzenean bisitatzerik izan, baina hotela ere baden gazteluaren jabeek atsegin handiz bidali didate argazkia.

Loiran euskara aurkitzea ez da horren harrigarria, eraikinaren jabea nor izan zen badakigu. Jean-Philippe de Bela mauletarrak (1709-1976), Belako zaldunak, erakiarazi zuen 1751. urtean. Bela familia ezaguna da euskal letretan. Jean-Philipperen arbaso Jacques de Belak, Tablettes ezagunetan  galduak dauden euskal gramatika eta hiztegia txertatu zituen eta gainera euskal atsotitzak ere bildu zituen. Haren seme Athanase Belapeyrek Katexima Labürra idatzi zuen, Zuberoako euskaraz idatzitako lehen liburua. Bestetik, Jean-Philippe idazle eta militar ezaguna izan zen. Besteak beste Histoire des Basques luze bat idatzi zuen, Pariseko Biblioteka Nazionalean gordea, eta bertan hiztegi bat jaso zuen, euskara (zuberera, lapurtera eta gipuzkera Larramendiren bidez) eta beste hizkuntzetako hitzak ordena alfabetikoan biltzen zituena. Hiztegi horretako Zubererazko eta frantsesezko hitzak Txomin Peillenek argitaratu zituen. Agian besterik ere egin zuen euskaraz edo euskarari buruz…

Gainera, Jean-Philippe honen lehengusu batek, Philippek (1703-1765) ere, Maulen errota bat eraiki zuenean, ataburuan euskal testu bat txertatu zuen.

Izkirio garbia du Collierseko ataburuak:

Collierseko ataburua

LAKETOVRIC / ONTZANAGO

<k> eta <tz> grafema berezi samarrak dira XVIII. mende erdirako, nahiz eta ez diren ezinezkoak. Alta, interpretazioa ez da horren gardena. Wikipediak itzulpen aske hau ematen dio pasarteari: ‘Je me plais ici parce que je me sens bien’ eta beste webgune batean ‘Là où je vis, je suis bien’ dakarte. Bistakoa da itzulpenak ez direla oso egokiak eta emendakiik behar dutela. Laketurik ulertzen erraza bada ere, ontzanago horretan dago arazoa.

Batetik morfologia dago, eta hor hiru aukera: a) ontza nago, b) ontza-n nago eta c) ontza-n-ago. Lehen biek indikatibozko adizkia duten bitartean, azkena konparaziozko egitura da. Gainera b) eta c)-k inesiboa dute. Bestalde, ontza hitzaren esanahia dugu argitzeko. Gure ustean ontsa hitzaren aldaera berezia izan daiteke. OEH-ren arabera Pouvreauk lekukotzen du eta baita Oihenartek ere behin, nahiz eta ez zen seguruenik zubereraz XVIII. mende erdian baliatzen zen aldaera ohikoena. Badakigu, dena dela, Belak Oihenarten testuak ezagutzen zituela, baita ere bere lanetan aipatzen. Oihenartek ontza ez du adberbio gisa baliatzen, izen gisa baizik, eta ‘ongizate’ esan nahi du. Hori horrela, gure interpretazio proposamena honakoa da: b)-ko morfologiarekin, ongizatean gustura nago eta c)-koarekin, gustura (nagoenean), laketurik, ongizate handiagoa (dut), ontzanago.

Bada lekua beste interpretazioendako, jakina: zein da zurea?

 

1 Comment more...

Azkonegiko eiheraren ataburua

azkonegiko ataburua 1

Aurreko sarrera batean esan genuenez, ohikoa da ataburuetan inskripzioak aurkitzea, baina gutxi kausitzen ohi dira euskaraz. Erroten kasuan, baina, ohikoagoa zatekeen, Azkaingo eta Senpereko adibideek erakusten dutenez.

Azkonegiko eihera

Honakoa Maulekoa da, Azkonegi eihera edo errotakoa. Oso ataburu polita da, polikromia apur bat atxiki duen ikonografia aberatsekoa. Euskarazko testua ere bereziki polita da, baina horretan sartu aitzin, eihera eraikiarazi zutenez mintza gaitezen. Ataburuak berak dakarrenez, hauek dira ora ordaindu zutenak:

IHS / PHI / LIP /PE / DE / BELA

ELI / ZA / BETH DE / BELA / SPECT / 1757

[IHS, Philippe de Bela]

[Elizabeth de Belaspect, 1757]

(hainbat iturrik, Colasek barne, 1767ko data irakurri dute. ordurako Filipe hila zen, eta hala bada, hil ondoren eraikiko zuten errota. Ikus beherago)

Bela familia ezaguna da euskal letretan. Filiperen arbasoak, Jacques de Belak, Tablettes ezagunetan  galduak dauden euskal gramatika eta hiztegia txertatu zituen eta gainera euskal atsotitzak ere bildu zituen. Haren seme Athanase Belapeyrek Katexima Labürra idatzi zuen, Zuberoako euskaraz idatzitako lehen liburua. Ataburuko sinatzaile Filipe hau (1703-1765), haren lehengusu  Jean-Philippe de Bela, “Belako zalduna“-ren anaia da. Idazle eta militar oparoa izan zen zalduna, nahiz eta bere eskutik zuzenean ezer gutxi argitaratu. Besteak beste Histoire des Basques luze bat idatzi zuen, Pariseko Biblioteka Nazionalean gordea, eta bertan hiztegi bat jaso zuen, euskara (zuberera, lapurtera eta gipuzkera Larramendiren bidez) eta beste hizkuntzetako hitzak ordena alfabetikoan biltzen zituena. Hiztegi horretako Zubererazko eta frantsesezko hitzak Txomin Peillenek argitaratu zituen. Agian besterik ere egin zuen euskaraz edo euskarari buruz…

Azkonegiko ataburua 2

Errotako ataburura itzulita, goiko aldean, eskuinetara, eta aski higaturik, esaldi polit hau irakur daiteke:

HOVRIC GAVE · BI / HIRIC · ELLIRO EHO / HOVR · DENIAN · IRIN / HOBERIC · EZIN · ICATEN / AHAL[L] MUNDIAN

[Hurik gabe bihirik e(z) liro eho; hur denian irin hoberik ezin izaten ahal mündian]

(Gaur egun inskripzioa aski higatua dago, baina Baionako Euskal Museoan gordetzen den kopiak eta kopia egin zenean Colasek ateratako artikuluak (vide infra), testua argitzen lagundu digute)

Ezaugarrietan sakon sartu gabe, aipa dezagun *iron aditzaren forma (liro) erabilera potentzialean, ohikoa orain gutxi arte, edo forma mugagabea (hur denian), artikulurik gabea, zenbakaitza den izen sintagman. Aipagarria, bestalde, ahalerarako forma perifrastikoa (izan ahal).

Ez da oso erraza ataburua aurkitzea, errota aski ezkutatua baitago etxeen artean. Lextarreko plaza handitik herriko etxearen saihetsetik erreka zeharkatu eta ezker Victor Hugo karrika kausituko dugu. Hura kurritu Sohüta aldera, eta Beltzuntze etorbide bilakatuko da karrika hori bera bidegurutze batetik aurrera. Hura jarraitu eta gasolindegia pasata, eskuin aldean gora abiatzen den Arthez Lassalle karrika aurkituko dugu. Hori hartu bhar dugu 100 bat metroz eta ezkerretara sartzen den irteerarik gabeko karrikatxoa hartuko dugu. Hor dago errota, Arthez Lasalle karrikaren 11.ean, eskuin aldean. Ataburua ikusteko etxearen aurreko eremuan sartu behar dugu.

Informazio gehiago:

1 Comment more...

Azkaingo errota berriko ataburua

errota berria 1

Aurreko sarrera batean esaten genuenez, Azkaine eta inguruko herrietako ataburuetan datak, izenak, irudiak eta bestelakoak zizelkaturik aurkitzea ez da arraroa; haatik euskarazko testuak gutxi dira horrelakoetan, jendearen mintzoa hori izanagatik ere. Senpereko Ibarrungo errotaren ataburuak euskaraz du testua, baina ez da bakarra. Azkainen errota berriak ere badu euskarazko atabururik.

Eraikin handi hau 1936 arte egon zen martxan, ondoren Irungo pasionistek eskuratu eta Gerra Zibileko errefuxiatuak jasotzeko etxe bilakatu zuten. Ondotik eta orain arte, familiendako opor-etxe gisa erabiltzen da.

errota berria 2

Eraikina oso handia da eta 1675ko data darama ataburu batean. Iturri batzuek 1615 irakurtzen dute, baina ikusi eta zuek epaitu. Bestalde, bitxia litzateke errota “berria” izenekoa Azkaingo beste errota batzuk baino lehenago eraiki izana, ezta?

Ataburu errota berria

Edonola ere, hegoaldeko atearen gaineko ataburuak dakar euskarazko esaldia, Mateoren ebangelioko pasarte bat dakarrena. Hala dio:

[N]OLA NEVRTCEN BAITVÇV, / [H]ALA NEVRTHVCO ÇARE ÇV / Math7.

[Nola neurtzen baituzu, hala neurthuko zare zu]

errota berria ataburua

Ez dakigu, halere, ataburu hau bestea bezain zaharra den. Agian beranduagokoa da. Darabilen euskarak ere ez digu ataburuari data jartzeko gehiegi laguntzen, lapurteraz garai gehienetan ohikoak diren ezaugarriak baititu. Ezer aipatzekotan, zare adizkiak duke zeresanik: XVII. mendearen lehen erdian ez dute Etxeberri Ziburukoak eta Voltoirek baizik lekukotzen; ez dugu Materraren edo Axularren euskaran aurkitzen. Beranduago ugaria bada ere, kostaldeko euskarari begira dugu ugarien.

Errota aurkitzea ez da zaila, baina atentzio pizar bat behar du. Urdazuri ibaiaren adar baten ondoan dago. Azkain erdialdera Senpere eta Donibane Lohizune batzen dituen D918 errepidetik sartzen bagara, ibaia zeharkatuko dugu Ernest Fourneau karrikatik, eta segituan Errota Berria izeneko etxe handia ikusiko dugu ezkerretara. Hor dago ataburua. Edonola ere, bertatik sartu beharrean, hobe da oinez Ernest Fourneau karrikatik aurrera egitea eta biribilgunea zeharkatuta, ezkerretara dagoen bidexkatik joatea. Bide pribatua dela jartzen du baina… ez dago beste modurik. Hori eginda, aurrez aurre egingo dugu topo eraikinarekin eta ataburuarekin.

Gehiago jakiteko:

1 Comment more...

Ibarrungo errotako ataburua

Ibarrun errota ataburua

Lapurdiko herrietan franko dira erreka bazterretan eraikitako errotak, maiz etxebizitza bilakaturik egun. Senperen ere badira zenbait, ezagunena eliza ondoan dagoen Plazako Errota, segur aski.

Baina oraingoan Senpereko Ibarrun auzoko errotari erreparatuko diogu. Izan ere, orain etxebizitza pribatu den errota hori 1652an eraiki zen auzolanean. Hala azaltzen du errotaren harrizko ataburuan zizelkaturik kausi daitekeen idazkiak.

Ibarrun errota 2

Ohikoa da zonaldeko arkitekturan ataburuetan eglearen izena eta urtea agertzea, baina ez da horren ohikoa testu hori euskaraz ikustea, nahiz eta urte batzuk lehenago gertuko Saran Axularrek Gero idazlan mardula egin izanak jendea euskaraz mintzo zela eta batzuk irakurtzeko ere gai zirela erakusten duen.

Ataburuak honakoa dio:

HAV·DA·ERROTA SEN / PERECO·HERRIAC ERA / GVINARACIA 1652

Euskararen aldetik ezer gutxi dago aipagarri: Grafian harrigarri gerta dakiguke herskari aurretik <n> idatzi izana <np> bilkura berezi eta grafikoki berria eratuz. Fonetikari so, egun egiten den euskararekin alderatuz, hasperenaren indarra salatzen duten <h>ak ditugu. Gainera, eragin arazi forma pleonastikoa dago, –ra– eta arazi faktitiboak batera dakartzana. Garaiko autore lapurtarrek bi forma arazleak dituzte, baina gutxitan biak batera. Dena dela, baliteke ordurako eragin aditzaren –ra– faktitiboa emankorra ez izatea, izan ere eragin arazi hori bera Etxeberri Ziburukoak, Gazteluzarrek edo Aranbillagak badute, baina ez dute pleonasmorik agertzen beste aditzekin.

ibarrun errota 1

Errota aurkitzeko Ibarrungo plazatik, frontoitik abiatuko gara. Frontoiari eta errepide nagusiari bizkarra emanda, aurrera egingo dugu eta plzan bertan Igel eta Frontoi karrika elkartzen diren puntuan izanen gara (arbol bat dago bidegurutzea  n). Ezkerretara Igel karrikatik aurrera eginen dugu eta 250 bat metrotara eskuin aldean, ikusiko dugu etxearen ataka, paretan margotutako frontoi arrosa txikia eta etxea bera.

Mila esker, Idoia, pazientzia handiko bidaide.


Louis-Lucien Bonaparte printzearen bizitokia

Bonaparte bizitokia

Etxe honetan bizi izan zen (segur aski) Louis-Lucien Bonaparte Bleschamp (Thorngrove etxea, Grimley (Worcestershire), Britania Handia, 04/01/1813-Fano, Italia, 03/11/1891).

Louis-Lucien Bonaparte_01

Familia aristokratiko bateko kide, Lucien Bonaparteren semea zen, eta Napoleon I.aren iloba. Horrek politikarako sarbidea ahalbidetu zion eta baita ikerketara dedikatzeko aukera. Euskalaritzan famatua da euskararen dialektuen gainea egindako ikerketengatik. Esan daiteke dialektologia helburu zuen lehen lan zientifikoen egilea dela. Oso lan sistematikoak burutu zituen, itzulpenak enkargatu, datu eta testu andanak bildu, mezenas eta argitaratzaile lanak egin, etab. Bilketa horiek oso famatuak egin diren euskalkien mapak (1,2) burutzeko oinarria izan ziren. Esan beharra da Bonaparteren euskalkien sailkapenak oraindik balioa duela euskalarien artean eta azken sailkapen eta mapen oinarri sendoa ere badela. Gainera, orduan euskarak zuen hedaduraren erakusgarri ona dira bere lanak.

Ezin ziurta dezaket hau izan zenik Bonaparteren bizitokia, baina hainbat peskiza eginda, hala dela dirudi. Izan ere, Bonaparte Londresen bizi izan zen, Norfolk Terrace karrikako 6an bizi zela badakigu, hark berak hala agertzen baitzuen. Zoritxarrez guretzat, XIX. mende bukaeran karrika horren izena desagertu eta  Westbourne Grove karrikari lotu zitzaion, etxeen zenbaketa ere hori doituz. Kalkulu batzuk eginda eta erreferentzia batzuk hartuta, orduko Norfolk Terrace karrikako 6a gaur egun Westbourne Grove karrikaren 120a dateke, hots, irudiko etxea.

Informazio gehiago:


Kaixo mundua!

Ongi etorri Blogariak.net-era. Hau da zure lehenengo sarrera. Editatu edo ezabatu, eta ondoren hasi blogeatzen!


  • Kategoriak

  • Copyright © 1996-2010 Euskargazki. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu